Historia
Niewielki zamek Peťuša o nieznanej pierwotnej nazwie, zbudowany został około końca XIII wieku, prawdopodobnie w celu kontroli, a także ochrony pobliskiego szlaku lądowego i wodnego w dolinie rzece Hron oraz nadzoru nad obszarem leżącej na południu Kotliny Pliešovskiej, zajmującej północno-zachodnią część dawnej żupy zwoleńskiej. Być może służył także jako strażnica dla miejsca poboru opłat celnych („tributum”) w pobliskiej, wzmiankowanej od 1286 roku osadzie Ostrá Lúka, przez którą przebiegał kupiecki szlak lądowy z kotliny do Zvolena.
Osada Ostrá Lúka należała do królewskich lenników ze starego szlacheckiego rodu Ostrolúckich, przez większość średniowiecza zajmujących ważne stanowiska w żupie zwoleńskiej. Ufundowali oni w Ostrej Lúce kościół parafialny, ale z majątku podarowanego w 1289 roku przez króla Władysława IV, nigdy nie utworzyli większej posiadłości feudalnej (silni i stabilni finansowo sąsiedzi, tacy jak miasto Zvolen oraz panowie z Dobrej Nivy, nie dali im możliwości rozbudowy majątku rodowego). Ostrolúccy nigdy nie zaczęli bardziej opłacalnych ekonomicznie działań poza produkcją rolną. Co więcej ich domena zaczęła się w XIV wieku rozpadać na mniejsze dobra dziedziczone przez licznych potomków. W przekazach pisemnych nie odnotowano żadnej wzmianki o rodowym zamku Ostrolúckich, możliwe więc, że z ramienia króla siedzieli przede wszystkim na zamku Peťuša.
Komora celna w Ostrej Lúce odnotowana została w źródłach pisanych w 1393 roku, a następnie kilkukrotnie w XV wieku. Stanowiła przed 1548 rokiem własność panów z Dobrej Nivy, jednak wkrótce potem została opuszczona z powodu zbyt małych zysków. Do spadku rentowności przyczynić się mogło zagrożenie tureckie oraz wyłączenie przywilejami z poboru opłat całej najbliższej ludności. Wraz z zanikiem komory celnej przestał także funkcjonować zbędny już zamek, prawdopodobnie porzucony pod koniec okresu średniowiecza.
Architektura
Zamek zbudowano na szczycie niewielkiego, ale wysokiego cypla, górującego nad znajdującą się po północnej stronie doliną rzeki Hron i przecinającym ją brodem. Wysokie i strome skarpy zapewniały znakomitą ochronę z trzech stron, za wyjątkiem odcinka południowego. Po stronie północnej obronność powiększono zwielokrotniając ziemne obwałowania, wysunięte na przestrzeni około 20 metrów. Od najbardziej zagrożonej strony południowej, będącej zarazem jedyną dogodną drogą dojazdową, zabezpieczono się poprzecznym przekopem o głębokości co najmniej 14 metrów, choć niewykluczone, że dotarcie do zamku możliwe było też od północy, zygzakiem po pojedynczych tarasach i dalej wzdłuż zachodnich lub wschodnich zboczy.
Rdzeń zamku wyznaczał obwód kamiennego, masywnego muru o grubości od 1,8 do 2 metrów, ogradzającego z grubsza owalny, spłaszczony dziedziniec wielkości 44 × 22 metry, ułożony dłuższą osią na linii północ-południe. Mur posiadał pierwotnie około 4-5 metrów wysokości ponad poziom dziedzińca i prawdopodobnie zwieńczony był chodnikiem straży, którego ochronę stanowić mogło wysokie na około 2 metry przedpiersie. Zapewne był nieco masywniejszy i wyższy na odcinku południowym, przyległym do rowu fosy, niż z pozostałych stron. Jego lico utworzono z kamienia łupanego, łączonego bardzo mocną, przeważnie drobnoziarnistą zaprawą.
W południowo-wschodniej części dziedzińca znajdowała się czworoboczna wieża o wymiarach 9 × 9 metrów, przypuszczalnie rozebrana jeszcze w okresie funkcjonowania zamku i zastąpiona innym, nieznanym budynkiem. Wieża zabezpieczać mogła drogę dojazdową do zamku wraz z drewnianym mostem przerzuconym nad przekopem. Mogła także flankować położoną po jej południowo-zachodniej stronie bramę. Być może ponadto pełniła funkcję mieszkalną. Jej dolna część była murowana, wyższa natomiast mogła być konstrukcji drewnianej lub szachulcowej.
Mniejsze zabudowania znajdowały się przy zachodniej kurtynie muru obronnego. Jeden z budynków, usytuowany w narożniku południowo-zachodnim dziedzińca, flankował bramę z przeciwnej do wieży strony. Wzniesiony został on na kamiennej podmurówce, podczas gdy pozostałe zabudowania po jego północnej stronie były drewniano-glinianej konstrukcji. Pełniły one funkcje gospodarcze, między innymi znajdować się w nich mogła kuchnia, wyposażona w okrągły piec – palenisko. Do codziennego funkcjonowania niezbędna była woda, dostępna z cylindrycznego zbiornika o średnicy około 5 metrów, umieszczonego przy wschodniej kurtynie muru. Zbiornik wykuto w skalnym podłożu, sięgając do 3 metrów głębokości, gdzie utworzono podkład z kamiennych ciosów. Dół i boki zbiornika pokryto czarną gliną w celu zapewnienia nieprzemakalności.
Stan obecny
Zamek nie zachował się do czasów współczesnych, za wyjątkiem czytelnego w terenie, głębokiego nawet dziś przekopu, obwałowań ziemnych oraz wydobytych spod ziemi kamiennych murów, w najwyższych, południowych partiach sięgających około 3 metrów wysokości. Obszar na którym znajdowała się budowla dostępny jest jedną z dwóch leśnych ścieżek, wiodących od gospodarstwa Červený Medokys, tuż nad brzegiem rzeki Hron. Długość obu szlaków wynosi około 1,6 km.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Beljak J., Beljak-Pažinová N., Šimkovic M., Pusty hrad vo Zvolene a opevnenia v jeho okolí, Zvolen 2015.
Beljak-Pažinová N., Vrcholnostredoveký hrad Peťuša, „Archæologia historica”, 42/2/2017.
Beljak-Pažinová N., Ragač R., Hrad Peťuša – šľachtické sídlo alebo mýtna stanica? Konfrontácia archeologických a historických prameňov, „Archæologia historica”, 43/1/2018.
Bóna M., Stredoveké hrady na strednom Pohroní, Nitra 2021.