Lietava – zamek

Historia

   Istnienie zamku jest potwierdzone w roku 1321, lecz powstał on nieco wcześniej, prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku. Za jego budowniczych uważa się ród Balassów, którzy dzięki jego wzniesieniu kontrolować mogli dolinę rzeki Rajčanki oraz bronić północnej granicy królestwa węgierskiego. Na początku XIV wieku został przejęty przez magnata Mateusza Csáka, suwerennie władający zachodnią częścią dzisiejszej Słowacji. Po jego śmierci w 1321 roku Lietave przejął król Karol Robert, a następnie Ludwik I Węgierskiego. W 1360 roku zamek otrzymał z rąk króla Stefan Bebek, a jego potomkowie władali warownią prze kolejne sto lat.
   W 1474 roku Maciej Korwin nadał zamek wraz z całym majątkiem Pawłowi z Kiniży za sprawą którego doszło w latach 1475-1494 do jego największej rozbudowy. Kolejnymi właścicielami byli Jan Zapolya na przełomie XV i XVI wieku oraz Mikołaj Kostka od 1512 roku. Z córką tego ostatniego ożenił się bogaty możnowładca, Franciszek Thurzo z którym wiąże się dalszy rozwój zamku i przebudowa w stylu renesansowym. W XVII wieku stał się on niezdobytą twierdzą w której Thurzonowie chronili swój najcenniejszy dobytek w czasie wojen i niepokojów.
   W 1616 roku zmarł węgierski palatyn Jerzy Thurzo, a jego jedyny syn Imre odszedł bezpotomnie pięć lat później. Zamek został własnością wspólną sióstr i córek zmarłych. Ciężka do uregulowania sytuacja własnościowa spowodowała, iż nikt nie chciał się angażować w utrzymanie warowni, toteż w 1698 roku była już prawie opuszczona. Mieściło się tu jedynie rodowe archiwum, które w latach 1760-1770 przeniesiono do zamku orawskiego. W XIX wieku zamek Lietava popadł już w całkowitą ruinę.

Architektura

   Pierwotna średniowieczna budowla ograniczała się do późniejszego zamku górnego w skład którego wchodziła kwadratowa w planie wieża o wymiarach 6×6 metrów, włączona w obwód muru obronnego, wydzielającego nieregularny dziedziniec po stronie północnej. Wieża posiadała kondygnacje rozdzielane drewnianymi płaskimi stropami, wąskie otwory szczelinowe oraz dostępne po drabinie wejście od strony dziedzińca. Mur obronny poprowadzono wzdłuż skalnych urwisk, szczególnie wysokich po stronie wschodniej. Droga dojazdowa do zamku pod koniec XIII wieku wiodła od strony południowej, przechodziła pod wieżą, a następnie po drewnianym moście osiągała portal bramy prowadzącej na dziedziniec.
   Do połowy XV wieku dziedziniec zamku w dużej części zastawiono nowymi budynkami mieszkalnymi, wzniesionymi po stronie południowej i wschodniej, gdzie mury przedłużono, tak iż zajęły one charakterystyczny, wąski, umieszczony na wystającym cyplu narożnik, który wypełniony został zabudową. Usytuowana została tam zamkowa kaplica, od czasu przebudowy z końca XV wieku zwieńczona sklepieniem sieciowym.

   W trakcie wielkiej rozbudowy z lat 1474 – 1492 dobudowano drugi, większy dziedziniec po stronie zachodniej, pełniący początkowo rolę podzamcza. Od południa zamykała go czworoboczna wieża mieszkalna, obok której w załamaniu muru zlokalizowano wieżę bramną. Wjazd poprzedzony był rozległym przedbramiem, od wschodu opartym o skarpy wzgórza i wieżę mieszkalną, a od zachodu, tuż przy wieży bramnej zaopatrzonym w półkolisty wykusz lub basztę. Mur obronny podzamcza wzmocniono podkowiastą basztą w narożniku północno – zachodnim, oraz drugą, bardziej wydłużoną w narożniku północno – wschodnim. Obie przystosowano do użycia broni ogniowej. Czworoboczna wieża mieszkalna posiadała po jednym pomieszczeniu na każdej kondygnacji. Dostępne były one poprzez kręconą klatkę schodową umieszczoną w ryzalicie w narożniku dziedzińca. Ze względów obronnych klatka schodowa skomunikowana była także z chodnikiem w koronie muru obronnego. By zabezpieczyć drogę wjazdową budynki mieszkalne zamku górnego zwieńczono drewnianymi gankami, być może o funkcjach hurdycji. Uwieńczeniem wielkiej przebudowy było wykucie na dziedzińcu podzamcza nowej studni, konicznej dla funkcjonowania powiększonego zamku.
   W pierwszej połowie XVI wieku zmieniono wjazd do zamku, przesuwając go na lepiej chronioną północną stronę. Stara brama została zamurowana, a nowe wejście zlokalizowano po przeciwnej stronie, w murze flankowanym dwoma basztami działowymi. Podkowiasta baszta północno – zachodnia pełniąca odtąd kluczową rolę obronną przy drodze wjazdowej została pogrubiona. Prace przy niej przeprowadzono zapewne już w drugiej połowie XVI wieku, kiedy to powstał kolejny dziedziniec zwany drugim przedzamczem, a właściwie obszar międzymurza po stronie zachodniej i północnej, którym poprowadzono drogę wjazdową. W XVI lub na początku XVII wieku wzmocniony on został północno – wschodnią niedużą basztą podkowiastą oraz dwoma nowymi budynkami bramnymi. Droga do zamku górnego wiodła wówczas przez pięć bram, wzdłuż starszych murów obronnych. Po wschodniej stronie jeszcze w XVI wieku dobudowano półokrągły, wielki rondel o średnicy 25 metrów.

Stan obecny

   Zamek przetrwał jako trwała ruina w formie z XV-XVII wieku z czytelnymi elementami najstarszego założenia, m.in. na zamku górnym zachowała się kwadratowa wieża główna do wysokości około 14 metrów. Na zamku średnim, czyli pierwszym przedzamczu w najlepszym stanie jest baszta podkowiasta i wieża mieszkalno – obronna. W najgorszym stanie zachował się zamek dolny z wieżą obronną z dwoma bramami. Obecnie na zamku prace konserwatorskie, których celem jest zabezpieczenie i udostępnienie ruin dla zwiedzających.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.