Košice – katedra św Elżbiety

Historia

   Świątynia wzniesiona została w stylu późnogotyckim w latach 1380 – 1508,  w miejscu wcześniejszego kościoła parafialnego św. Michała, który spłonął w pożarze z 1380 roku. Początki tej najstarszej świątyni sięgają XI wieku. Po raz pierwszy wspomniana została w źródłach w 1230 roku, a paręnaście lat później w związku z napływem niemieckich kolonistów do Koszyc, zmieniono jej wezwanie na św. Elżbietę. W połowie XIII wieku kościół został częściowo przebudowany w stylu gotyku, jednak jak już wspomniano spłonął w drugiej połowie XIV wieku.
   Nowy kościół, którego budowę rozpoczęto po 1380 roku, już w średniowieczu był budowlą wyjątkową pod względem rozmiarów i formy dla całego ówczesnego Królestwa Węgier. Jego budowę finansowało bogate mieszczaństwo, przy wsparciu króla Zygmunta Luksemburskiego. Dodatkowo w 1402 roku papież Bonifacy IX wydał bullę, dzięki której wszyscy pielgrzymi, którzy przyczynili się do budowy kościoła, mięli odpuszczone grzechy. Pierwszy etap prac budowlanych trwał prawdopodobnie do 1420 roku. W jego trakcie wzniesiono mury po południowej i zachodniej stronie oraz dwie pierwsze kondygnacje wież zachodnich. W latach 1420-1440 wykonano ośmioboczną nadbudowę wieży Zygmunta i mury po stronie północnej. W okresie tym ostatecznie wyburzono pozostałości starego kościoła św. Michała, który niejako został obudowany nowymi murami. W latach 1440–1462 budowlę zasklepiono, a kolejne prace do końca XV wieku prowadzono pod nadzorem mistrza Stefana Lapicidusa i mistrza Stefana Staimecza z Koszyc. Ukończono wówczas nawy boczne i wzniesiono kaplicę św. Krzyża, św. Marii oraz na koniec kaplicę św. Józefa po stronie północnej. Po śmierci króla Macieja Korwina, w trakcie walk o koronę węgierską Koszyce zostały ostrzelane przez wojska polsko – litewskie. Naprawę uszkodzonej katedry przeprowadzono w latach 1496–1498, a do 1508 roku ukończono prezbiterium. Datę tą uznaje się za zakończenie średniowiecznych prac budowlanych.
  
Niestety katedra koszycka często ponosiła straty na skutek katastrof. Pożary w latach 1556 i 1775 wyrządziły budowli liczne szkody. Dodatkowo w 1706 roku kościół został uszkodzony przez wojska Franciszka II Rakoczego. W trakcie jednej z renowacji, w 1775 roku wieża Zygmunta otrzymała nowy barokowy hełm. Trzęsienie ziemi z 1834 i huragan z 1875 roku wymusiły na świątyni generalny remont. Najważniejsze prace renowacyjne przeprowadzono w latach 1877 – 1896. W ich trakcie zmieniono formę katedry z trójnawowej na pięcionawową, jak iż uznano że większa ilość filarów polepszy własności statyczne budowli. Zmieniono także sklepienia w nawach bocznych, całkowicie usunięto późnogotycką kaplicę św. Józefa, wzniesiono neogotycką wieżyczkę na skrzyżowaniu naw oraz usunięto niektóre sterczyny i gargulce, grożące zawaleniem się na przechodniów. W 1970 roku katedra św. Elżbiety została uznana za narodowy zabytek kultury, dzięki czemu parę lat później rozpoczęto kompleksowe prace renowacyjne. Brała w nich udział między innymi polska Pracownia Konserwacji Zabytków z Wrocławia. Według dostępnych dokumentów i projektów odnalezionych w archiwach zrekonstruowano korony szczytów, gargulce i inne detale wystroju architektonicznego.

Architektura

  Katedra w Koszycach powstała jako budowla trójnawowa, posiadająca transept i wielobocznie zamknięte prezbiterium po stronie wschodniej. Także nawy boczne uzyskały zamknięcia wieloboczne. W południowej części świątyni umieszczono kaplicę oraz kruchtę, powyżej niej zaś królewskie oratorium. Wejście do niego umieszczono w gotyckiej spiralnej klatce schodowej, wzorowanej na wieżyczce komunikacyjnej z katedry św. Wita w Pradze, zbudowanej przez sławnego mistrza budowlanego Petera Parlera. Od strony północnej umieszczona została przy prezbiterium zakrystia. Fasada zachodnia została zwieńczona w środkowej części trójkątnym szczytem oraz dwiema wieżami: południową zwaną Maciejową (na cześć króla Macieja Korwina), która pochodzi z 1461 roku, oraz strzelistą wieżą północną, zwaną Zygmuntową z lat 1420–1462, której czworoboczna podstawa przechodzi powyżej trzeciej kondygnacji w ośmiobok. Ciekawostką Wieży Macieja jest labirynt okrągłych, połączonych ze sobą schodów. Jego znaczenie nie zostało wyjaśnione. Ściany katedry na zewnątrz opięte są uskokowymi przyporami, które zwieńczone są pinaklami.
   Do wnętrza katedry prowadzi kilka gotyckich portali, z których najcenniejszy jest północny, ozdobiony płaskorzeźbami Sądu Ostatecznego, Żywotu św. Elżbiety i Ukrzyżowania. Nazywany jest także Złotą Bramą, jako iż już w średniowieczu został pokryty złotymi dekoracjami. Został on w wyjątkowy sposób upiększony zapewne z powodu wychodzenia na najbogatszą część miasta – rynek. Interesujące są też portale od zachodu i południa. Zachodni mimo iż zwyczajowo powinien być głównym wejściem, ma stosunkowo najprostsze dekoracje.  Ukazują one Chrystusa w ogrodzie Getsemane, apostołów Piotra, Jana i Jakuba oraz żołnierzy prowadzonych przez Judasza. Powyżej umieszczono Marię trzymającą ciało Jezusa w otoczeniu Marii Magdaleny i Józefa. Portal południowy rożni się od poprzednich jako iż jest umieszczony w kruchcie pod królewską emporą. Duże wrażenie robi również przestronne wnętrze katedry, nakryte sklepieniami gwiaździstymi, wspartymi na masywnych filarach. Arkady międzynawowe, podobnie jak łuk tęczy są ostrołukowe.
   Najcenniejszym zabytkiem we wnętrzu świątyni jest gotycki ołtarz główny św. Elżbiety, wybitne dzieło średniowiecznego malarstwa słowackiego, wykonany w latach 1474-1477, złożony z 48 malowanych scen. Bardzo cennym zabytkiem jest też gotycka grupa Ukrzyżowania z około 1320 roku, umieszczona na parapecie południowego oratorium.
   W skład zespołu katedralnego wchodzi również XIV-wieczna wieża św. Urbana, pełniąca dawniej funkcję dzwonnicy. W jej ściany zewnętrzne wmurowano 36 nagrobków pochodzących głównie z XIV-XV wieku. Jeden z nich datowany jest na IV wiek i przypisuje mu się pochodzenie z Cesarstwa Rzymskiego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Koszyce, katedra św. Elżbiety.

Strona internetowa wikipedia.org, St Elisabeth Cathedral.