Historia
Wzgórze zamkowe nad późniejszą Bratysławą (niem. Pressburg, węg. Pozsóny) człowiek zaczął zasiedlać już w epoce eneolitu, gdy pojawili się na nim przedstawiciele grupy Boleraz, wchodzący w skład kulturą ceramiki promienistej. Następnie w okresie lateńskim wykorzystywane było przez Celtów, a po nich przez Rzymian, którzy wznieśli na nim jedną ze swych granicznych fortec. Strategiczne znaczenie strażnicy wynikało z faktu, iż znajdował się pod nią bród na rzece oraz krzyżowały się dwa ważne szlaki handlowe. Jeden prowadził wzdłuż Dunaju, drugim był słynny szlak bursztynowy, łączący Cesarstwo Rzymskie z bałtyckim wybrzeżem.
W okresie państwa wielkomorawskiego na wzgórzu znajdował się obronny gród, wspomniany w salzburskich rocznikach w 907 roku jako Pressalauspruch. Po podboju węgierskim władcy szybko docenili strategiczne znaczenie Bratysławy, która stała się jednym z najważniejszych miejsc nowego państwa. W miejscu grodu na wzgórzu powstał kamienny zamek, przez Węgrów zwany Pozsóny, będący siedzibą urzędnika zwanego żupanem, zarządzającego komitatem, odpowiednikiem polskiej kasztelani. W 1042 roku udało się go zdobyć cesarzowi Henrykowi III, który jednak w 1053 roku nie zdołał już powtórzyć tego sukcesu. W latach 1073-1074 obwarowania wzmocnił węgierski król Salomon, dla którego zamek był oparciem w walkach z anty-królem Gejzą. W 1108 roku zamkowy garnizon obronił się przed wyprawą cesarza Henryka V, w 1146 roku został co prawda zdobyty przez Austriaków, lecz już w XIII wieku musiał być bardzo dobrze ufortyfikowany, skoro jako jeden z nielicznych węgierskich zamków przetrwał najazd tatarski z roku 1241. Pod koniec XIII wieku garnizon zamkowy musiał być gorzej zmotywowany do obrony, gdyż mimo bardzo silnych obwarowań Bratysławę w 1273 roku zajął czeski Przemysł Ottokar II, w 1287 roku austriacki Albrecht, a w 1312 roku węgierski król z rodu Anjou, Karol Robert. Po relatywnie spokojnym XIV stuleciu, w okresie wojen husyckich z pierwszej połowy XV wieku, zamek w Bratysławie pełnił ważna rolę chroniąc Węgry przed łupieżczymi wyprawami husytów.
W latach 1421-1437 z inicjatywy Zygmunta Luksemburskiego miała miejsce gotycka przebudowa zamku bratysławskiego, która przekształciła go w mocno ufortyfikowaną twierdzę, ale i wygodną cesarską rezydencję. Pierwszy dokument o trwających pracach budowlanych wystawiono w 1423 roku. W tym czasie wznoszono głównie nowe zewnętrzne umocnienia. Najwyraźniej równocześnie z budową fortyfikacji, trwały także prace przygotowawcze do budowy pałacu królewskiego, którego wznoszenie rozpoczęto około początku lat 30-tych XV wieku. Do jego budowy zatrudniono najlepszych rzemieślników i mistrzów, przez co między innymi przebudowa była jednym z najdroższych projektów budowlanych tamtych czasów. Do śmierci Zygmunta w 1437 roku pałac został ukończony, choć zapewne był jeszcze w stanie surowym. Przed 1440 rokiem ukończono zewnętrzne fortyfikacje po stronie północnej, poprzez budowę pary wież działowych.
Po klęsce pod Mohaczem w 1526 roku, utracie Budy w 1541 roku i Székesfehérvár dwa lata później, stolica Węgier została przeniesiona do Bratysławy. Spowodowało to, iż król Ferdynand I Habsburg w 1552 roku nakazał kolejną przebudowę zamku. Między innymi przekształcono wówczas w stylistyce renesansowej wnętrza i zewnętrzne elewacje zamku górnego oraz wzniesiono przy południowym skrzydle dwie basteje. W 1563 roku w przebudowanym zamku pojawił się po koronacji na króla Węgier Maksymilian Habsburg. Bratysławski zamek stał się także miejscem przechowywania insygniów koronacyjnych, w tym najcenniejszego skarbu i symbolu Węgier – korony św. Stefana (węgierskie insygnia przebywały na zamku do 1790 roku, natomiast ostatni władca węgierski został koronowany w Bratysławie w 1830 roku). Renesansowe prace budowlane na zamku trwały jeszcze w latach 60-tych XVI wieku, lecz już w 1581 roku musiała zostać przeprowadzona inwentaryzacja zrujnowanych części zamkowej zabudowy.
W latach 1635-1649 ówczesny żupan preszburski Pál Pálffy dokonał barokowej przebudowy zamku. Wtedy to uzyskał on bryłę z czterema narożnymi wieżami, przy czym jedna z nich zwana Koronną, miejsce przechowywania insygniów królewskich, powstała w wyniku adaptacji starszej wieży średniowiecznej. Powstały również nowe reprezentacyjne komnaty i dwukondygnacyjne krużganki. Ostatnia przebudowa bratysławskiego zamku miała miejsce za czasów panowania cesarzowej Marii Teresy, gdy po 1760 roku przekształcono go w pałac z ujednoliconymi elewacjami. Niestety po śmierci cesarzowej w roku 1780 jej syn i następca Józef II przekazał rezydencję na cele seminarium duchownego. Następnie na początku XIX wieku zamieniono ją na koszary, a miejsce kleryków zajęli austriaccy żołnierze. Zaprószony przez nich ogień w roku 1811 spowodował potężny pożar, który zniszczył większą część zamkowych pomieszczeń. Odbudowano jedynie koszary, natomiast reszta, w tym zamek górny, przez wiele lat pozostawały w ruinie. Odbudowę zamku przeprowadzono dopiero w latach 1956-1968.
Architektura
Najstarszego obwarowania grodowe, a następnie zamkowe wzniesiono na wysokim wzgórzu nad brzegiem Dunaju, stanowiącym najbardziej na południe wysunięty cypel pasma Małych Karpat. Wysokie i strome stoki opadające ku rzece zabezpieczały zabudowania od południa, ale również na pozostałych kierunkach zbocza były ciężko dostępne. Na zachodzie w bliskiej odległości znajdowały się wzniesienia o porównywalnej wysokości, co zaczęło stanowić problem w okresie rozwoju broni palnej u schyłku średniowiecza. Ze wzgórzem zamkowym łączyła je wąska szyja zachodnia, natomiast od północnego-zachodu oddzielał wąski jar. Po stronie wschodniej u podstawy wzgórza rozwinęła się osada, przekształcona w XIII wieku w obwarowane miasto. Od południa pomiędzy podstawą wzniesienia a Dunajem znajdował się jedynie wąski pas ziemi, zajmowany przez zabudowania osady Wydrzyca. W miejscu tym funkcjonował także bród przez Dunaj.
Prawdopodobnie już w okresie wielkomorawskim na wzgórzu, w jego najwyższym miejscu, wzniesiono dwuprzestrzenny budynek pałacu o wymiarach 12 × 5 metrów, otoczony drewniano-ziemnymi obwarowaniami. Po stronie południowo-wschodniej na kamiennej podstawie zapewne umieszczono narożną drewnianą wieżę. U podstawy wzgórza po 850 roku, wykorzystując kamienie z zabudowań rzymskich, zbudowano wielką trójnawową bazylikę z wnętrzem pokrytym ściennymi polichromiami. W drugiej połowie XII wieku, po odbudowie ze zniszczeń spowodowanych przez najazd węgierski, Madziarzy wznieśli na szczycie wzgórza murowane romańskie palatium, a po wschodniej stronie, u podnóża wzniesienia, na miejscu starszej bazyliki z okresu państwa wielkomorawskiego, nową romańską dwuwieżową bazylikę pod wezwaniem św. Salwatora. Około 1200 roku w pobliżu jej północnej elewacji usytuowano cylindryczną kaplicę – karner.
W XIII wieku w obawie przed najazdami mongolskimi, w południowej części wzniesiono wielką kwadratową wieżę obronno-mieszkalną o wymiarach 22 × 22 metry i grubości ścian dochodzącej do 2,3 metra. Wzorem francuskich donżonów została ona wzmocniona licznymi masywnymi przyporami, posiadała także po wschodniej stronie mniejszą dobudówkę, być może służącą jako wejście. Druga mniejsza czworoboczna wieża o wysokości 37 metrów powstała po południowo-zachodniej stronie. Pełniła ona rolę stołpu, czyli wieży ostatecznej obrony i została włączona w obwód murów obronnych, które wydzieliły obszar górnego zamku o wielkości 50 × 50 metrów z donżonem pośrodku. Z czasem dobudowano kolejne trzy czworoboczne wieże, które także usytuowano w narożach obwodu murów. Bramę wjazdową przepruto w murze pomiędzy wieżami. Zewnętrzne obwarowania w XIII wieku miały konstrukcję drewniano-glinianego wału, który jednak na późniejszym etapie oblicowano kamieniami i wzmocniono pięcioma czworobocznymi, kamiennymi wieżami (w linii wału znajdowała się także wieża południowo-zachodnia). Na początku XIII stulecia z terenu zamku zniknęła zabudowa sakralna, w związku z przeniesieniem kapituły do centrum miasta i budowy nowej katedry św. Marcina.
W pierwszej połowie XV wieku Zygmunt Luksemburski dokonał wielkiej przebudowy zamku. Rozebrano wieżę mieszkalną, a na jej miejscu wzniesiono czworoboczne założenie zamkowe na planie nieregularnego trapezu o wymiarach 80 × 95 metrów, z czterema skrzydłami zamykającymi wewnętrzny dziedziniec. W jego obwód włączono fragmenty muru południowego i zachodniego oraz dawny stołp, który stał się południowo-zachodnią, narożną wieżą nowego zamku, z czasem przemianowaną na Wieżę Koronną. Od zachodu, czyli od strony najbardziej narażonej na atak, mury zamku górnego miały aż 7,5 metra grubości, także ściana północna dochodził do niebagatelnych 6 metrów grubości. Nie był to jednak mur o charakterze starszych pełnych murów tarczowych z XII i XIII wieku, lecz jego przestrzeń wypełniały korytarze i stanowiska strzeleckie.
We wnętrzu południowego i wschodniego skrzydła XV-wiecznego zamku umieszczono sklepione pomieszczenia reprezentacyjne i mieszkalne, podczas gdy dwa pozostałe skrzydła z kondygnacjami rozdzielonymi drewnianymi stropami były wykorzystywane do celów gospodarczych. Najokazalsze skrzydło południowe posiadało od strony dziedzińca ganek, osadzony na murach wysuniętych na przedłużeniach ścian działowych pomieszczeń. Bramę wjazdową przełożono do przyziemia skrzydła południowego. Po jej bokach na piętrze znajdowały się komnaty cesarskie, a w narożniku kaplica, nie wyodrębniona z bryły budynku (odmiennie niż na zamkach królewskich w Budzie, Óbudzie, Zvoleniu, czy w Vígľaš). Wschodnie skrzydło zajmowały dwie duże sale, usytuowane jedna pod drugą. Dolną, tak zwaną Rycerską, zwieńczono sklepieniem krzyżowym i oświetlono oknami od strony dziedzińca. Górną salę mogły już oświetlać okna od zewnętrznej strony wychodzącej na miasto. Były to duże, ostrołukowo zamknięte otwory z trójdzielnymi maswerkami.
W trakcie przebudowy z pierwszej połowy XV wieku rdzeń zamku otoczono nowym, kamiennym już murem obwodowym. W północnej i zachodniej części założenia nowy mur gotycki w dużej mierze naśladował przebieg starszych umocnień – wału drewniano-ziemnego i mur romańskiego o zaoblonych narożnikach. Natomiast południowe odcinki zbudowano głównie w prostych liniach z ostrymi narożnikami. Na odcinku wschodnim mur gotycki został założony w przedniej części wału drewniano-ziemnego, przed linią muru romańskiego, który wraz z jego czworobocznymi wieżami został odnowiony do niezbędnego poziomu, a teren wyrównany. Mur gotycki wzmocniono dwoma wieżami przystosowanymi do użycia broni palnej, umieszczonymi od strony północnej, oraz dwoma wieżami bramnymi: jedną od strony południowo-wschodniej i jedną od strony południowo-zachodniej. Wieże działowe miały w planie formę podkowiastą, wysuniętą w narożnikach w całości przed obwód obronny (większą z nich nazwano Luginsland).
Południowo-wschodnia wieża bramna uzyskała rzut czworoboczny o wymiarach 10,5 × 11,2 metrów i wysokość 13,2 metrów przy elewacji czołowej. Wzniesiona została z równych ciosów piaskowca, boniowanych w narożnikach. Jej reprezentacyjny wygląd podkreślono bogato zdobionym portalem z profilowanym szerokim otworem o odcinkowym zamknięciu, flankowanym przez dwie półkolumienki na wysokich wielobocznych cokołach. Wysoką archiwoltę portalu zamknięto oślim grzbietem z żabkami przy krawędziach i kwiatonem pośrodku. Po jej bokach umieszczono płaskorzeźbione sterczyny, połączone z kwiatonem maswerkowym fryzem ostrołucznych arkadek z wpisanymi trójliśćmi. Pośrodku przestrzeni nad portalem utworzono wnękę z profilowanym cokołem, przeznaczoną zapewne na posąg. Ponadto dwie kolejne figury musiały stać na dwóch wspomnianych półkolumienkach po bokach portalu. W przejściu wieży, po obu stronach przejazdu, znalazły się pary segmentowych profilowanych siedzisk. Przejazd podzielono na dwa przęsła i przykryto parlerowskim sklepieniem sieciowym typu milevskiego. Na piętro budynku można było wejść przez portal dwuramienny i schody z profilowanym centralnym filarem. W zachodniej ścianie na piętrze znajdował się kolejny portal dwuramienny, który umożliwiał wejście na chodnik straży wzdłuż korytarza bramnego, wsparty na profilowanych kamiennych konsolach. Korytarz miał długość około 32 metrów i była zamknięty od strony zachodniej prostą bramą.
Południowo-zachodnia wieża bramna oddalona była od południowo-wschodniej o około 160 metrów. Z powodu sporego nachylenia terenu, jej fundamenty w południowej części uzyskały aż 6 metrów głębokości, podczas gdy północna część została zbudowana na podłożu skalnym praktycznie bez fundamentów. Wykonane były one za pomocą drewnianego szalunku, do którego wrzucano kamienie, następnie zasypywane wapnem i polewane wodą. Kamieniarkę północnej ściany wieży wykonano z kamienia łupanego, ułożonego w nieregularnych rzędach i otynkowanego. Narożniki były boniowane, podobnie jak w wieży południowo-wschodniej. We wnętrzu przejazdu po bokach znajdowały się wnęki na sedilia, zamknięte profilowanymi łukami odcinkowymi, z każdej strony osadzonymi na dwóch konsolach i trzech przyściennych filarkach. Przejazd przykryty był sklepieniem z żebrami o profilu gruszkowym, przypuszczalnie o układzie sieciowym. Od strony zewnętrznej wieża mogła mieć nieco prostszą formę architektoniczną niż brama południowo-wschodnia, była bowiem skierowana na szlak wiodący ku wzgórzom, a nie w stronę miasta.
Stan obecny
Współcześnie główny budynek zamku to czteroskrzydłowe założenie na planie zbliżonym do kwadratu, w którym ciężko dopatrzeć się pierwotnego wyglądu zamku XIII-wiecznego, a nawet z czasów jego późnogotyckiej przebudowy. Wyróżnia się większa od pozostałych, południowo-zachodnia wieża zwana Koronną, będąca przekształconym elementem gotyckiego założenia. Zachowały się również zewnętrzne fortyfikacje otaczające zamek, zarówno XV-wieczne mury obronne, jak i wzniesionej później bastiony. Z elementów późnogotyckich zobaczyć można południowo-wschodnią bramę Zygmuntową oraz wieżę Luginsland. Brama południowo-zachodnia zanikła już w XVI wieku i obecnie widoczna jest w postaci częściowo zrekonstruowanych murów przyziemia. Na zamku górnym po przeprowadzonych w ostatnich latach pracach renowacyjnych wyeksponowano parę zamurowanych gotyckich okien. We wnętrzu zachowało się kilka późnogotyckich portali. Obecnie w pomieszczeniach zamkowych znajdują się eksponaty Muzeum Historycznego, które stanowi część Słowackiego Muzeum Narodowego w Bratysławie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Hanak J., Kopuncova B., Prešporské opevnenia, Bratislava 2017.
Olszacki T., Rezydencje Andegawenów po obu stronach Karpat. Wstęp do badań [w:] Zamki w Karpatach, red. J.Gancarski, Krosno 2014.
Samuel M., Semanko A., Západná „Žigmundova” brána Bratislavského hradu. História výskumu a čiastková rekonštrukcia málo známeho objektu Bratislavského hradu, „Archæologia historica”, roč. 50, č. 2, 2025.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.