Blatnica – zamek

Historia

   Początki zamku sięgają końca XIII wieku. Biegła wówczas pod nim Via Magna – droga handlowa z górnego Ponitrza przez Kotlinę Turczańską na Śląsk lub Orawę i dalej przez polskie ziemie nad Bałtyk. Pierwsza wzmianka pisemna o zamku pochodzi z 1323 roku, kiedy to magister Donč (Donch), wpływowy żupan i doradca króla węgierskiego, podarował ziemie w jego okolicach swym wiernym sługom: komesowi Folkosovi i Ipolitovi. Z treści listu wynika, iż to Donč był inicjatorem jego budowy i to on wówczas go posiadał.
   Po śmierci Donča w 1335 roku zamek przeszedł do rąk króla Karola Roberta i jego następców, w imieniu których do końca XIV wieku Blatnicą zarządzali turczańscy żupani, dzierżący także godność zamkowych kasztelanów. Sytuacja zmieniła się gdy na tronie zasiadł wiecznie tonący w długach Zygmunt Luksemburczyk. Oddawał on w zastaw liczne zamki, w tym i Blatnicę, którą w 1399 roku otrzymał szlachcic Dominik Pogány oraz książę opolski Władysław i jego małżonka Ofka. Między 1418 a 1421 królowi udało się spłacić zastaw, jednak już w 1436 roku ponownie oddał go Pongrácowi ze Svätego Mikuláša. W 1442 roku ponownie zmieniła się sytuacja własnościowa, gdyż zamek przeszedł do rąk rodu z Necpál, których przedstawiciele aż do XVI wieku wiedli majątkowe spory między innymi z rycerzem polskiego pochodzenia, Piotrem Komorowskim, władającym wówczas z ramienia węgierskiego króla całą Orawą oraz z Andrzejem Juštem i Beňadikiem Erdődy. Zamek utracił już wówczas swą pierwotną funkcję strażniczą, a stał się siedzibą mieszkalną i administracyjną feudalnego majątku.
   Po wielokrotnych zmianach właścicieli, w 1539 roku cesarz Ferdynand I podarował Blatnicę Révayom, ówczesnym dziedzicznym żupanom turczańskim, którzy w drugiej połowie XVI i na początku XVII wieku znacznie rozbudowali zamek. Nie podniosło to jednak walorów obronnych warowni: w 1605 roku zajęły ją oddziały powstańców Stefana Bocskaya, a następnie w 1619 wojska Gabriela Bethlena. Pomimo tego inwentaryzacja z 1678 roku nie wskazywała jeszcze żadnych poważniejszych zniszczeń. Trzy lata później zamek zajęli kurucowie Emeryka Thököly’ego, a na początku następnego stulecia powstańcy Franciszka Rakoczego. Podczas ich władania  Blatnicą w 1703 roku, na zamku wybuchł wielki pożar, który zniszczył znaczną część zabudowań. Revayowie odzyskali go dopiero w 1708 roku, po przegranej powstańców w bitwie nieopodal Trenczyna. Dzięki temu, że nie przyłączyli się oni do powstania Rakoczego, ich zamek nie znalazł się na cesarskiej liście twierdz, przeznaczonych do zburzenia. W 1744 roku jeszcze go odnawiano, lecz jego znaczenie podupadło, a dodatkowo w 1760 roku zniszczył go pożar. Po tym wydarzeniu zamek nie był już odbudowywany i szybko popadł w całkowitą ruinę.

Architektura

      Zamek wzniesiono na końcu podłużnego skalnego grzbietu, opadającego po wschodniej stronie stromymi skarpami do gaderskiej doliny. Przeciwny południowo – zachodni stok był znacznie łagodniejszy niż na pozostałych kierunkach i tam właśnie ulokowano  drogę dojazdową oraz później podzamcze. W swej najstarszej formie zamek składał się z masywnej owalnej wieży o średnicy 9,5 metra i co najmniej trzech trzech kondygnacjach. Najniższą zajmowała piwnica przeznaczona zapewne na magazyn lub spiżarnię, środkową część przeznaczono na pomieszczenia dla straży (o 6 metrach średnicy, oświetlane jedynie oknami szczelinowymi), a najwyższa pełniła funkcje strażniczo – obronne. Węższa strona wieży skierowana została w stronę drogi dojazdowej i miejsca ewentualnego zagrożenia. Relikty murów po stronie północno – wschodniej wskazują na mur obronny przy wieży lub najstarszy budynek mieszkalny.
   Znaczna rozbudowa zamku nastąpiła w XIV wieku w czasach, gdy władali nim królewscy kasztelanowie. Na wschód od głównej wieży wzniesiono grube na dwa metry mury obronne wydzielające wąski, szeroki na 3 metry i długi na 20 metrów dziedziniec. Jego część (lub nawet całość w zależności od teorii) mogła być przeznaczona na budynek mieszkalny. Skrajną północno – wschodnią część grzbietu w XIV lub XV wieku zajęła druga, półokrągła wieża, w wyniku czego zamek otrzymał popularną na terenach Czech i Słowacji formę założenia dwuwieżowego z budynkiem mieszkalnym pośrodku (podobnie jak zamek Dobrá Voda, Kašperk lub Liptovský Hrádok). Obronność zamku powiększał od północy półkolisty wał ziemny oraz poprzeczny przekop na północnym – wschodzie. Na południowym – wschodzie natomiast na skalnym tarasie ponad doliną rozwinęło się chronione kamiennym murem podzamcze. Jego gospodarcza zabudowa początkowo była wyłącznie drewniana.
   W XVI wieku podwyższono mury środkowego pałacu, w wyniku czego zrównał się on wysokością z obiema wieżami. Jego duże okna wychodziły jedynie na bezpieczniejszą stronę południową, na podzamcze. Od północy zastosowano jedynie otwory strzelcze i wykusze latrynowe. Nowy czworoboczny budynek powstał na terenie drugiego podzamcza, a z powodu małej ilości miejsca na południowym – zachodzie usytuowano trzecie już podzamcze, oddzielone poprzecznym przekopem i zaopatrzone we własne mury obronne. Zwodzony most pomiędzy obiema częściami gospodarczymi chroniony był półokrągłą, narożną wieżą, przystosowaną do użycia broni palnej.

Stan obecny

   Do naszych czasów zachowały się pozostałości zamku w postaci trwałej ruiny. Na porośniętym lasem wzgórzu zobaczyć można ruiny zamku górnego. Częściowo zachowały się ściany gotyckiego budynku i obu wież. Poniżej wśród drzew dostrzec można mury dawnego podzamcza oraz budynku renesansowego. W ostatnim okresie na zamku przeprowadzono prace remontowe i zabezpieczające połączone z częściową rekonstrukcją.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Šimkovic M., Janura T., Hrad Blatnica, Bratislava 2012.

Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.