Bíňa – kościół Wniebowzięcia Panny Marii

Historia

   Kościół powstał na początku XIII wieku jako część nieistniejącego już klasztoru premonstratensów, z fundacji komesa Omodeja, przed jego wyruszeniem na wyprawą krzyżową u boku króla Andrzeja II w roku 1217 lub 1218. W XVI i XVII wieku pobliskie ziemie i opuszczony klasztor znajdowały się pod władzą Turków. Kompleks klasztorny został zdobyty w 1683 roku przez wojska polskie, co doprowadziło do zniszczeń większości budynków. Remont miał miejsce w latach 1722-1732, kiedy to ponownie sklepiono nawę główną i przedsionek. W jego trakcie dokonano barokowej przebudowy świątyni (przekształcone okna w nawie głównej, kruchcie i kapliczkach bocznych, dostawienie południowej zakrystii), a w drugiej połowie XIX stulecia kolejnej modernizacji, przeprowadzonej w dość dowolny sposób w stylistyce neogotyckiej. Wywołała ona tak duży sprzeciw, iż już w latach 1896-1898 przeprowadzono kolejne prace renowacyjne. Duże zniszczenia dotknęły budowlę w czasie II wojny światowej. Eksplozja zniszczyła przedsionek, prawie całą wieżę północną i górną część wieży południowej, a także dach nawy. Na szczęście w latach 1951-1955 miała miejsce kompleksowa odbudowa zabytku połączona z badaniami architektonicznymi.

Architektura

   Kościół wybudowano na nadrzecznej skarpie na zachodnim brzegu rzeki Hron, jako jednonawową budowlę z dwiema wieżami w elewacji zachodniej, mylnie tworzącymi wrażenie usytuowanej za nimi bazyliki, oraz z dużą, pierwotnie jednokondygnacyjną kruchtą dostawioną do fasady. Fasada zachodnia pierwotnie posiadała duże okno rozetowe (zasłonięte później przez dobudowane nowożytne piętro kruchty).
  
Od wschodu wzniesiono prostokątne prezbiterium z apsydą środkową i dwoma mniejszymi od północy i południa, dostawionymi do bocznych jednoprzęsłowych kaplic na wzór zbliżony w planie do transeptu o wyglądzie trójzęba. Centralna apsyda utworzona została z siedmiu boków, boczne są pięcioboczne. Ich zewnętrzne elewacje podzielone zostały ślepymi arkadami, a oświetlenie zapewniały im stosunkowo wysokie okna (trzy w głównej apsydzie, po jednym na bocznych apsydach). Dodatkowo środkową apsydę ozdobiono fryzem arkadkowym.
   Kościół jest wyjątkowy ze względu na swoje proporcje, gdyż zachodnia część z kruchtą, wieżami i wewnętrzną emporą jest dłuższa niż nawa z apsydą. Co więcej, empora stanowi rodzaj przejścia pomiędzy dwuwieżowym frontem a nawą. Miała ona także przedłużenie w postaci trybuny, zajmującej całe zachodnie przęsło nawy. Z piętrami wież prawdopodobnie była połączona niewielkimi portalami, posiadała również dwie półkoliste wnęki ołtarzowe, symetrycznie umieszczone w grubości murów stanowiących podstawę arkady, którą empora otwierała się na nawę. Empora była dostępna po kamiennych schodach przy północnej ścianie nawy. Część międzywieżowa została zwieńczona sklepieniem krzyżowo – żebrowym.

Stan obecny

   Kościół należy do najcenniejszych przykładów architektury romańskiej na Słowacji, a także jest jednym z pierwszych budynków na całych Węgrzech w których wprowadzono elementy gotyckie (wieloboczne apsydy i szczątkowo zachowane sklepienie krzyżowo-żebrowe nawy). Niestety gruntowna renowacja z XIX wieku częściowo zniekształca oryginalny układ (podwyższona kruchta zachodnia), który utrudnia odczytanie pierwotnego kształtu wnętrza budowli oraz zastąpiła pierwotne zdobienia elewacji neoromańskimi. Pomimo tego w środku kościoła zachowały się bogate dekoracje romańskie w postaci motywów roślinnych i figuralnych na konsolach, głowicach i zwornikach.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Mencl V., Stredoveká architektúra na Slovensku, Praha 1937.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.

Strona internetowa apsida.sk, Bíňa.