Historia
Zamek svätojurský (węg. Szentgyögy), później zwany Biely Kameň, stanowił własność możnego rodu ze Svätego Jura i Pezinoka, aż do ich wymarcia w 1543 roku. Osadę Svätý Jur uzyskał w 1209 roku od króla Andrzeja II niejaki Sebeš z rodu Hont-Poznan (węg. Hont-Pázmány), który ufundował w jej pobliżu pierwszą skromną siedzibę mieszkalno – obronną. Kiedy zginął w 1241 roku w bitwie z Mongołami nad rzeką Slaną, jego jedyny syn Abraham odziedziczył wieś wraz z przyległymi majątkami. Pierwotna siedziba mogła przetrwać najazd koczowników, ale w drugiej połowie XIII wieku nie spełniała już wymogów skutecznej obrony. Przebudowa w murowany zamek stała się konieczna, zwłaszcza ze względu na przygraniczne położenie w południowej części Małych Karpat, na styku Królestwa Węgierskiego z Austrią i Czechami. Abraham postanowił zbudować swoją nową siedzibę około lat 60-tych XIII wieku. Prace budowlane ruszyły zapewne po 1262 roku, gdyż wówczas Abraham uczynił jeszcze dobra z osadą Svätý Jur zabezpieczeniem umowy majątkowej. W dokumencie tym nie wspomniano o zamku, mało też prawdopodobne by Abraham rozpoczął budowę swej siedziby na zastawionym majątku.
„Castrum Sancti Georgii” po raz pierwszy został odnotowany w przekazach pisemnych w 1271 roku, w związku z wojną z królem Przemysłem Ottokarem II. Najechał on węgierskie ziemie z czeską armią, uzupełnioną przez Austriaków, Morawian i Brandenburczyków. Przekroczył rzekę Morawę, zdobył Bratysławę, a następnie podczas marszu na Trnavę i Nitrę, zajął zamek Pezinok, Červený Kameň i Biely Kameň. Czeskie garnizony utrzymały się jedynie od sześciu do siedmiu tygodni, ale po raz kolejny Biely Kameň zdobyty został w 1273 roku. Tym razem zajęty został przez zbrojnych z Wiednia i Nowego Miasta wiedeńskiego, podczas chaosu, jaki wybuchł po kolejnym najeździe na Węgry Przemysła Ottokara II. Pechowa budowla oblężona została raz jeszcze w 1287 roku, kiedy to została zajęta przez wojska austriackiego księcia Albrechta I Habsburga, pod pretekstem udzielenia sąsiedzkiej pomocy i umocnienia zachodniej granicy Królestwa Węgier. Książę wycofał się z terytorium Węgier dopiero latem 1291 roku, po podpisaniu pokoju w Hainburgu. Panowie ze Svätego Jura zdołali odbić swe siedziby nieco wcześniej, dzięki działaniom Ladislava z Čeklís, który za zasługi militarne otrzymał od hrabiego Pavla II z Pezinoku majątek Dolný Štál.
W XIV wieku Biely Kameň nie był odnotowywany zbyt często w przekazach pisemnych. W latach 1324-1328 kasztelanem zamku był Ján z Šulian, bliski krewny hrabiego Petra I ze Svätego Jura. W wyniku podziału majątku między braćmi Sebešem II i Petrem w 1343 roku, majątek Svätý Jur wraz z zamkiem Biely Kameň ostatecznie przypadł młodszemu Petrowi. Hrabia Petr, a najpóźniej jego synowie Ján, Petr i Tomáš, przebudowali swoją siedzibę w drugiej połowie XIV wieku, powiększając zwłaszcza zabudowę zamku górnego. Być może dzięki tym przekształceniom, w 1361 roku Biely Kameň określony został jako „castrum satis pulchrum est constructum”. W czasie walk o tron, jakie toczyły się po wymarciu Andegawenów, wojska margrabiów morawskich Prokopa i Jodoka latem i jesienią 1385 roku zajęły tereny niemal do rzeki Wag, w imieniu nowego kandydata na tron węgierski, Zygmunta Luksemburskiego. Według kronikarza Eberharda Windecke, Svätý Jur i Pezinok miały być jednymi ze zdobytych wówczas zamków. Prawowici właściciele odzyskali je około 1390 roku, po zakończeniu okupacji wojskowej i zapłaceniu okupu.
Na początku XV wieku ród właścicieli zamku podzielił się na dwie gałęzie: ze Svätego Jura i z Pezinoka. Dzięki temu na potrzeby sporów majątkowych powstał w 1412 roku najstarszy inwentarz zamku. Z jego opisu wynikało, że zamek górny miał już zabudowania co najmniej po północnej i południowej stronie dziedzińca, wieżę bramną oraz główną wieżę mieszkalną. Obwarowania były na tyle silne, że w burzliwym okresie wojen husyckich i późniejszych walk o władzę z lat 40-tych XV wieku, zamek najwyraźniej uniknął zajęcia. Dokonano tego pomimo faktu, że w 1428, 1434 i 1441 roku okupowane było położone niżej miasto Svätý Jur. W 1446 roku, majątek przypadł hrabiemu Jurajowi III z Pezinoka, który prawdopodobnie aż do swojej śmierci w 1467 roku prowadził prace budowlane na zamku. Mogły być one związane z modernizacją fortyfikacji, gdyż w 1466 roku po raz pierwszy odnotowano wzmiankę o mieszczącej się na zamku broni palnej.
W drugiej połowie XV wieku Biely Kameň zaczął tracić na znaczeniu, między innymi z powodu przeniesienia po 1441 roku głównej siedziby rodu do zamku Óvár. W 1543 roku hrabiowie ze Svätego Jura i z Pezinoka wymarli. Ich majątek przejął król, który sprzedał go kapitanowi górnowęgierskiemu, Gašparowi I z Seredný. Nowy właściciel nie używał zamku jako swojej stałej rezydencji, lecz mieszkał w wygodniejszym dworze w mieście Svätý Jur. Nie remontowana budowla zaczęła popadać w ruinę, co odnotowano w raporcie komisarza węgierskiej komory z 1554 roku. Jedyną odrestaurowaną częścią zamku była wówczas kaplica, natomiast jedna z wież groziła zawaleniem, zapadło się kilka stropów, mury wymagały podparcia, a wiele z innych zabudowań znajdowało się w niezadowalającym stanie. Kolejny właściciel zamku, Gašpar II, nie przyczynił się do poprawy jego stanu. W 1560 roku zamek przejęła węgierska komora, która oszacowała koszt wszystkich koniecznych napraw na co najmniej 2000 złotych. Pomimo złego stanu, późniejsi właściciele planowali wykorzystać Biely Kameň jako antyturecką twierdzę, choć do znaczącej rozbudowy nigdy nie doszło. Na początku XVII stulecia zamek przeszedł w ręce rodu Pálffy, dla którego pełnił głównie funkcję magazynu wina, żywności i różnych narzędzi roboczych. W 1663 roku budowla została spustoszona przez wojska tatarsko-tureckie i następnie porzucona.
Architektura
Zamek zajmował kulminację wzgórza o wysokości 290 metrów n.p.m., górującego nad doliną, która na południowym – wschodzie otwierała się na leżącą na nizinnym terenie osadę Svätý Jur, a na północnym – zachodzie wcinała się w głąb pasma Małych Karpat. Strome i wysokie zbocza zabezpieczały zamek przede wszystkim od strony doliny, a więc na całym odcinku północnym. Lokalizacja nie była jednak najkorzystniejsza z punktu widzenia obronności, gdyż z pozostałych stron spadki terenu nie były już tak duże. Najłatwiejsze podejście wiodło od południowego – zachodu, gdzie wzgórze zamkowe łączyło się z pozostałą częścią pasma górskiego, dość przystępne było także od strony osady na wschodzie.
Zamek miał plan elipsy o wymiarach 60 x 70 metrów, z czego górny rdzeń zajmował około 55 x 35 metrów. Ukształtowanie terenu zapewniało bezpieczeństwo szczególnie od strony północnej, dlatego też jedynie na tamtym kierunku nie przekopano suchej fosy i nie usypano ziemnego wału. Dla odmiany najbardziej zagrożona południowo – zachodnia część zamku została poprzedzona aż trzema rowami i dwoma umieszczonymi między nimi ziemnymi wałami. Ich znaczna szerokość umożliwiała osadzenie na koronie dodatkowych drewnianych obwarowań i chodnika straży. Na wale wewnętrznym w okresie późnego średniowiecza wzniesiono kamienny mur, otaczający półkolem zamek od zachodu do przedbramia na wschodzie.
Droga dojazdowa do zamku wiodła od wschodu, od strony osady, przez rów suchej fosy do trójkątnego w planie spłaszczenia terenu, zapewne niewielkiego podzamcza lub przedbramia o drewniano – ziemnych obwałowaniach. W jego północno – zachodnim narożniku umieszczono budynek bramny, prowadzący do drewnianego mostu opartego na kamiennym filarze, łączącego się z terenem północnego zamku dolnego. Mur obronny zamku dolnego, prawdopodobnie powstały w XV wieku, otaczał także cały zamek górny, tworząc z trzech stron parcham. W północnej części do wewnętrznej ściany muru dostawiono budynki o gospodarczym przeznaczeniu, natomiast wschodnią partię zabezpieczała czworoboczna wieża bramna. W zachodniej części dziedzińca zamku dolnego mieścił się wykuty w skale duży zbiornik na wodę, do którego z górskich strumieni doprowadzone miały być ceramiczne rury. Mógł on być nadbudowany wolnostojącą wieżą, zwaną w przekazach pisemnych Wodną. Na dziedzińcu znajdowała się również piekarnia, a w kierunku bramy wjazdowej stajnie dla koni.
Na zamku górnym narożnik południowo – wschodni zajmowała czworoboczna wieża o długości boku około 10 metrów, pełniąca funkcje obronno-mieszkalne. Możliwe, że kolejna czworoboczna wieża mieszkalna znajdowała się w południowo – zachodniej części dziedzińca. Głównym skrzydłem mieszkalnym prawdopodobnie był budynek po stronie północnej, w XV wieku mieszczący między innymi komnaty mieszkalne właścicieli zamku oraz kaplicę, a także pomieszczenia gospodarcze w przyziemiu. Młodsza partia zachodnia zabudowań była trójprzestrzenna. Skrzydło południowe w planie było lekko załamane, ze względu na przebieg muru obronnego, do którego je dostosowano. Wjazd na teren zamku górnego prawdopodobnie prowadził od strony wschodniej przez most zwodzony przerzucony nad suchą fosą.
Stan obecny
Obecnie na porośniętym lasem wzgórzu widoczne są jedynie skromne pozostałości zabudowań i fortyfikacji. Z zamku górnego zachowały się relikty wieży głównej, fragmenty pomieszczeń przyziemia po zachodniej stronie dziedzińca i zagruzowane piwnice skrzydła północnego, we wnętrzu których zachowały się sklepienia. Z zamku dolnego przetrwały pozostałości bramy wjazdowej oraz spore fragmenty muru obwodowego, zwłaszcza po stronie południowo – zachodniej, gdzie tworzył parcham zamku górnego. Widoczne w terenie wielkie wgłębienie jest pozostałością zbiornika na wodę.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bóna M., Plaček M., Encyklopedie slovenských hradů, Praha 2007.
Gahér D., Svätojurský hrad (Biely Kameň) z pohľadu archívnych prameňov, „Monument revue”, ročník 9, číslo 1, 2020.
Wasielewski A., Zamki i zamczyska Słowacji, Białystok 2008.