Złotoryja – kościół Narodzenia NMP

Historia

   Kościół zaczęli budować mieszkańcy osady w pierwszym dziesięcioleciu XIII wieku. Budowie świątyni patronował Henryk Brodaty, który w 1211 roku nadał Złotoryi prawa miejskie. W 1233 roku wzmiankowany był Herman, pierwszy znany pleban kościoła, przyjmuje się więc, iż w okresie tym ukończony był już transept i prezbiterium kościoła. Około roku 1270 patronat nad kościołem objął rycerski zakon Joannitów, który przez wieki miał ogromny wpływ na rozbudowę i renowację kościoła. Prace przy budowie korpusu nawowego, które rozpoczęto około połowy XIII wieku, zakończono na przełomie XIII i XIV wieku. W latach 1482 – 1485 wzniesiono wieżę zachodnią kościoła pod nadzorem mistrza  budowlanego Georga Hehrückera, którego na początku prac rada miejska ostrzegła, iż zapłaci karę 10 guldenów jeśli zajdzie konieczność przerwania budowy ze względu na złą jakość. Drugą wieżę dobudowano około 1485-1490 roku od wschodu świątyni. W 1620 roku musiano poddać renowacji wieżę północno – zachodnią, zaś w XVIII stuleciu obie wieże zwieńczono barokowymi hełmami. W latach 1914-1918 przeprowadzono generalną renowację świątyni, odsłaniając m.in. romańskie fundamenty.

Architektura

   Zbudowany z piaskowca kościół wznoszono etapami, a koncepcję całości oraz fragmentów zmieniano przynajmniej dwa razy. Najpierw powstały fundamenty części wschodniej tj. prezbiterium (9,5 x 11,1 metra) i transeptu (8,7 x 27,1 metra), które planowano zakończyć trzema półkolistymi apsydami, lecz gdy fundamenty podniosły się powyżej poziomu terenu, prezbiterium nadano formę pięcioboczną. Pozostałe dwie apsydy u ramion transeptu nabrały półkolistych kształtów. Wewnątrz prezbiterium przykryto sklepieniem sześciodzielnym, a oświetlały go dwa nieduże okna z maswerkami. Wejście do transeptu prowadziło od południa i północy przez bogato zdobione portale nad którymi znajdowały się rozety. Wnętrze transeptu planowano przykryć sklepieniem krzyżowym, ale wykonano tylko dwa przęsła, a pozostałe zapewne dopiero w trakcie budowy korpusu nawowego.
   Niskie arkady świadczą o tym, że początkowo korpus nawowy planowano wznieść w formie bazyliki, czyli z nawą główną wyższą niż nawy boczne i oświetlaną własnymi oknami, lecz prace związane z drugiem etapem budowy wznowiono zgodnie z nową koncepcją, w której w XIV wieku zbudowano kościół halowy. Jego wnętrze otrzymało pięć przęseł, łącznie z przęsłami podwieżowymi (dopiero założenie empory organowej spowodowało oddzielenie części zachodniej kościoła). Wejście umieszczono po stronie zachodniej, do środka prowadziły także dwa małe portale w drugim przęśle od wschodu (dziś zamurowane). Wnętrze korpusu przykryto sklepieniami krzyżowymi o przęsłach prostokątnych w nawie głównej i kwadratowych w nawach bocznych.
   W kościele planowano wznieść dwie wieże zachodnie, ale południową doprowadzono jedynie do wysokości korony murów korpusu, pozostawiając bryłę budowli niesymetryczną (podobnie jak w kościele św. Marcina w Jaworze). Wieża północno – zachodnia była wyższa, otrzymała czworoboczną podstawę, wyżej przechodzącą w ośmiobok. Drugą wieżę dobudowano nietypowo od wschodu świątyni do prezbiterium, zmieniając jednocześnie kształt apsydy. Wieża ta otrzymała pięć kondygnacji i podparta została wysokimi przyporami umieszczonymi na przedłużeniu ścian. Na osiach wszystkich jej elewacji znalazły się smukłe okna, na dole dwudzielne z maswerkami, a wyżej pojedyncze i coraz mniejsze.
   Od północy w pierwszej połowie XVI wieku wybudowano zakrystię nakrytą sklepieniem sieciowym, natomiast od strony południowej przy skrzyżowaniu naw postawiona została około 1522 roku kaplica św. Krzyża, otwarta do nawy ostrołukową arkadą. Jej wnętrze przykryto sklepieniem krzyżowym i oświetlono szerokim i niewysokim oknem z trójdzielnym maswerkiem.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.

Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku, Warszawa 1955.