Historia
W pierwszej połowie XIII wieku Zielona Góra poddana została reformie przestrzennej, w efekcie której otwarta osada została przekształcona w regularnie rozplanowane miasto, a zapewne po około kilkunastu latach otoczona drewniano – ziemnymi obwałowaniami. W pierwszej połowie XIV wieku Zielona Góra uzyskała przywilej lokacyjny, co być może związane było również z rozpoczęciem prac nad murowanymi obwarowaniami miasta. W większości przypadków był to proces długi i kosztowny, prowadzony etapowo, ze stopniową wymianą starszych obwarowań na murowane. Być może sytuacja taka miała miejsce w Zielonej Górze, choć już w XIV wieku tamtejsi mieszczanie dysponowali pieczęcią z wizerunkiem bramy i murów obronnych.
Mury obronne Zielonej Góry po raz pierwszy odnotowane zostały w przekazach pisemnych dopiero w 1429 roku, w dokumencie wystawionym przez księcia głogowsko-żagańskiego Henryka IX. Władca potwierdził w nim prawo Zielonej Góry do wsi Zawada, zastrzegając, aby płynące z tego tytułu dochody przeznaczane były na budowę murowanych obwarowań. Odnosić się to mogło zarówno do budowy murów obronnych od podstaw, jak i ich modernizacji na części obwodu (podobnie jak w dokumencie z 1475 roku, w którym zapisano informację o budowie murów miejskich Lwówka Śląskiego, w rzeczywistości jedynie wówczas rozbudowywanych).
W 1477 roku miejskie mury obronne Zielonej Góry były na tyle silne, że pozwoliły stawić opór oblegającym miasto wojskom brandenburskim. Pomimo tego dwa lata później, z nakazu księcia Jana II żagańskiego, przystąpiono do ich wzmacniania. Na żądanie Jana, prowadzącego wojnę z Brandenburgią o sukcesję głogowską, mieszczanie musieli sfinansować podwyższenie kurtyn i pogłębienie fosy. W celu ułatwienia obrońcom dostępu do murów książę polecił również, aby wyburzono przystawione do nich zabudowania mieszkalne i obiekty gospodarcze. Rozbudowę obwarowań przeprowadzono w latach 1483-1487.
W XVI wieku mury obronne Zielonej Góry nie były odnotowywane w przekazach pisemnych zbyt często, zapewne między innymi z powodu względnie spokojnej sytuacji politycznej w regionie. Najpewniej od czasu późnośredniowiecznych modyfikacji nie prowadzono przy nich żadnych większych prac budowlanych. W pierwszej połowie XVII wieku wojna trzydziestoletnia wykazała całkowitą nieprzydatność starych obwarowań, które nie powstrzymywały obu stron konfliktu przed ciągłymi przemarszami przez miasto i rekwizycjami. Podupadłe i niepotrzebne mury zaczęto rozbierać w drugiej połowie XVIII wieku, celem pozyskania materiału budowlanego. Na początku XIX wieku zniszczono bramę Górną, w następnie w 1827 roku dla ułatwienia komunikacji usunięto bramę Dolną.
Architektura
Miasto lokacyjne założone zostało w sąsiedztwie niewielkiej rzeki Złotej Łęczy, na stosunkowo płaskim terenie wciśniętym pomiędzy wywyższenia terenu: na południowym – zachodzie i na północy. Obwód obwarowań w planie zbliżony był do owalu, ale z wybrzuszeniem po stronie wschodniej, obejmującym kościół farny św. Jadwigi. Pośrodku miasta znajdował się prostokątny plac rynkowy, wydłużony na osi północ – południe. Z jego narożników wybiegały krótkie ulice w stronę bram miejskich, ale nietypowo żadna droga nie prowadziła bezpośrednio na południe. Długa południowa pierzeja przyrynkowych domów wynikać mogła z uwarunkowań terenowych, mianowicie z rosnącego tuż za obwodem obronnym od południowego – zachodu zbocza, które utrudniało poprowadzenie z tej strony drogi do miasta i uniemożliwiło utworzenie na tym odcinku fosy. Od strony wewnętrznej fortyfikacje sąsiadować mogły z wąską uliczką podmurną, przechodzącą w szerszy pas ogrodów i sadów w północno – zachodnim narożniku miasta.
Obwarowania miejskie Zielonej Góry składały się z pojedynczej linii muru obronnego o długości około 800 metrów i poprzedzającej ją fosy, jak wspomniano utworzonej na całym obwodzie, za wyjątkiem odcinka południowo – zachodniego. Fosa był zasilana wodą, dostarczaną od południa przez Złotą Łęczę. Ze względu na zróżnicowany poziom terenu musiała posiadać urządzenia w postaci przepustów i śluz. Mur wzniesiono z kamienia eratycznego i cegły układanej w wątku gotyckim od strony lica. Przypuszczalnie nie był zbyt wysoki, co najmniej 5,5-6 metrowy, ale ze względu na brak systemu basztowego prawdopodobnie wieńczył go chodnik straży. Ochronę obrońców zapewniało nieznacznie nadwieszone przedpiersie z otworami strzeleckimi, prawdopodobnie utworzone w drugiej połowie XV wieku po podwyższeniu kurtyn.
Pierścień muru obronnego Zielonej Góry, jak wspomniano powyżej, nie był wzmocniony regularnym systemem wzajemnie flankujących się baszt. Na całym obwodzie oprócz bram wzniesione zostały jedynie dwa dzieła obronne. Jedna wieża, zwana Głodową lub Białą, zbudowana na rzucie koła, znajdowała się po stronie południowej, gdzie wzmacniała odcinek muru pozbawiony fosy. Druga, zwana Pustą, również wzniesiona na planie koła, mieściła się w północno – wschodniej części obwarowań, pomiędzy bramą Dolną a kościołem farnym. Obie przypuszczalnie dobudowane zostały w trakcie prac modernizacyjnych z lat 80-tych XV wieku.
W obwodzie murów obronnych Zielonej Góry funkcjonowały początkowo dwie bramy, umożliwiające przelot przez miasto traktu z Głogowa do Krosna. Była to brama Dolna po stronie północnej i brama Górna na zachodzie. W XV wieku, gdy poza granicami obwarowań powstało przedmieście południowe, noszące później nazwę Na Piasku, konieczne było utworzenie trzeciej bramy zwanej Nową. Przypuszczalnie dwie starsze bramy miały formę budynków lub niskich wież z przejazdami w przyziemiu. Być może w XV wieku podobną formę miała także brama Nowa, której czworoboczna wieża (zwana Łaziebną) kilkadziesiąt lat po zbudowaniu zaczęła mieć problemy ze statyką. Prawdopodobnie w XVI wieku jej przejazd został zamurowany, a nowy utworzono w sąsiednim budynku z podwójnym dwuspadowym dachem szczytowym. Oprócz bram, komunikację mieszczan ułatwiały furty. Prawdopodobnie najstarszą z nich była Kościelna, nazwana tak z racji usytuowania opodal kościoła farnego św. Jadwigi.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowały się tylko niewielkie fragmenty muru obronnego, do których dostawione zostały nowożytne zabudowania. Odcinek muru widoczny jest na placu Powstańców Wielkopolskich (północna ściana siedziby Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej), kolejny przy ulicy Sobieskiego. Niestety fragment w pobliżu kościoła św. Jadwigi rozebrany został na początku lat 60-tych XX wieku, kiedy wyburzano dostawione do niego budynki gospodarcze. Osuszana i zniwelowana została także fosa miejska, po której nie ma wyraźnych śladów. Największym gabarytowo zachowanym elementem średniowiecznych fortyfikacji jest wieża zwana Łaziebną przy ulicy Krawieckiej. Jej elewacje noszą ślady licznych przemurowań i uzupełnień, a mury przebite są nowożytnymi oknami i zwieńczone nowożytnym hełmem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Kowalski S., Mury obronne Zielonej Góry, Zielona Góra 2002.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Przyłęcki M., Mury obronne miast Dolnego Śląska, Wrocław 1970.
Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą (województwo zielonogórskie), red. Z.Kaczmarczyk, A.Wędzki, tom 2, Zielona Góra 1970.