Ziębice – kościół Panny Marii św Jerzego

Historia

   Kościół parafialny Panny Marii i św. Jerzego powstał jako budowla wczesnogotycka w latach 1265-1275, zbudowany jednak został na miejscu starszej świątyni romańskiej wzniesionej nie później niż w pierwszej połowie XIII wieku. W tym czasie nie istniało jeszcze miasto Ziębice, toteż kościół późnoromański służył najpewniej polskiej osadzie, funkcjonującej przed przybyciem niemieckich kolonistów. Po przekształceniu polskiej osady targowej w miasto lokacyjne w trzeciej ćwierci XIII wieku, doszło do przebudowy nawy starej świątyni, która zapewne wówczas była już zbyt mała lub też została zniszczona w czasie najazdu mongolskiego.
   W drugiej połowie XIV wieku stare prezbiterium także okazało się zbyt ciasne lub zbyt zniszczone i pod koniec XIV stulecia lub na początku XV wieku zostało zastąpione nową trójnawową budowlą gotycką. Kolejna rozbudowa z lat 1420-1423 miała miejsce na zlecenie księcia Jana Ziębickiego, który ufundował kaplicę Mariacką. W pierwszej ćwierci XV wieku wzniesiono również kaplicę św. Jerzego, natomiast w drugiej połowie XV stulecia (lub jeszcze w XIV wieku) przy fasadzie zachodniej postawiono wolnostojącą dzwonnicę. Wiadomo, iż w 1468 roku w okresie wojen Macieja Korwina i Jerzego z Podiebradów miasto obsadziły oddziały sprzyjające Korwinowi, które umocniły się na wzgórzu kościelnym. Być może właśnie wówczas zadecydowano o budowie wieży dzwonniczej, mogącej mieć również znaczenie obronne.
   Kościół nie ucierpiał w trakcie wojen husyckich, ani w okresie wojen z drugiej połowy XV wieku, nie musiał być zatem poddawany renowacjom i przebudowom. Jedynie pod koniec XV wieku założono we wschodniej części sklepienie, nie wiadomo jednak czy zastąpiło ono starsze. Koniec XV i początek XVI wieku był okresem stabilizacji politycznej i gospodarczej, świątynię znacznie więc wówczas wzbogacono, między innymi o ścienne polichromie i późnogotyckie wyposażenie.
   W 1537 roku budowlę przejęli protestanci, lecz księża katoliccy odzyskali ją w 1629 roku w czasie wprowadzanej przez Habsburgów kontrreformacji. Trudności finansowe potęgowane wysokimi kontrybucjami i podatkami zmusiły miasto w 1649 roku do sprzedaży wielkiego dzwonu, lecz szczęśliwie kościół przetrwał wojnę trzydziestoletnią bez szkód. W drugiej połowie XVII wieku przeprowadzono jedynie parokrotne naprawy dachu, natomiast znacznie poważniejsze prace trzeba było wykonać w stuleciu XVIII. W latach 1706-1707 nastąpiło odnowienie kościoła, wymiana zachodniej części sklepień, zmiana dachu z podwójnego na pojedynczy, dwuspadowy oraz niestety przebudowa wczesnogotyckich szczytów na barokowy. Kolejną renowację przeprowadzono w latach 1898-1900, częściowo usunięto wówczas barokowe naleciałości, zbudowano neogotyckie szczyty oraz przybudówki przy prezbiterium. Założono także nowe sklepienia w korpusie nawowym i pokryto ściany jaskrawą, niezgodną z zabytkowym wnętrzem polichromią.

Architektura

   Pierwotny, najstarszy kościół późnoromański planowany był jako bazylika z prezbiterium zakończonym na wschodzie apsydą oraz z dwoma dodatkowymi apsydami bocznymi i być może z transeptem. Wkrótce jednak po rozpoczęciu budowy zmieniono układ przestrzenny na halowy, mur północny został pogrubiony od zewnątrz i podwyższony, a mur południowy wzmocniony masywniejszymi przyporami. Jako że rozstaw przypór nie odpowiadał nowej koncepcji, korpus nawowy został powiększony poprzez przesunięcie ściany zachodniej (śladem tych zmian jest przypora północno – zachodnia, usytuowana bardzo blisko przypory narożnej). Powstały w ten sposób halowy korpus stał się najstarszym na Śląsku założeniem dwunawowym, późnoromańskie prezbiterium funkcjonowało natomiast aż do XV wieku, kiedy to zastąpiono je gotyckim. Kościół z XIII wieku przykryty był ponad korpusem nawowym dwoma dachami dwuspadowymi opartymi o trójkątne szczyty. Jego przypory dochodziły aż do wysokości fryzu nałęczkowego, a w każdym przęśle umieszczone było wysokie dwudzielne okno z maswerkiem. Dodatkowo  w ścianie zachodniej wykonano dwie rozety maswerkowe.
   Kościół w swej ostatecznej formie z okresu średniowiecza w części zachodniej był dwunawowy, czteroprzęsłowy, halowy. Umieszczone od wschodu prezbiterium miało formę typową dla kościołów parafialnych miast śląskich: trójnawową, bazylikową, od wschodu zamkniętą trójbocznie przy każdej nawie. Do wschodnich przęseł korpusu nawowego przystawione były dwie kaplice. Od południa była to pochodząca z pierwszej ćwierci XV wieku kaplica św. Jerzego z trójbocznym zamknięciem, wraz z emporą książęcą  i zakrystią. Po stronie północnej symetryczny kształt zachowany został po przystawieniu w latach 1420-1423 kaplicy Mariackiej o czworobocznym w planie kształcie. Po stronie północno – zachodniej przy kościele usytuowana była wysoka, czworoboczna, pięciokondygnacyjna kamienna, pierwotnie wolnostojąca dzwonnica, przykryta piramidalnym hełmem. O jej obronnym charakterze świadczyć może brak jakichkolwiek otworów w dolnych kondygnacjach oraz zwieńczenie krenelażem.
   Na zewnątrz kościół został opięty przyporami, między którymi umieszczono ostrołukowe, obustronnie rozglifione okna z maswerkami. W zachodniej elewacji przepruto dwie rozety oraz ostrołukowy portal w nawie północnej: wczesnogotycki powstały w pierwszej połowie XIII wieku. Ościeża jego węgarów ustawiono ukośnie, tak że otwór wejściowy poszerza się na zewnątrz, a na ich tle ustawiono po trzy kolumny z obu stron. Charakterystyczne dla przejściowego okresu XIII wieku są ich spłaszczone bazy oraz przewiązki umieszczone w połowie trzonów oraz kielichowe kapitele z dekoracją roślinną. Szczególnie wyrafinowaną formę otrzymał tympanon z dekoracją ze swobodnie rozrzuconych liści klonu oraz ze stylizowanym krzyżem pośrodku. Zewnętrzne elewacje kościoła ozdobiono także fryzem arkadowym, natomiast korpus nawowy przykryto dwoma dachami dwuspadowymi, oddzielnymi dla każdej nawy.
   Późniejsza, gotycka część prezbiterialna kościoła wyraźnie odróżniła się od ciemnej i niższej części zachodniej, z wnętrzem przykrytym sklepieniami krzyżowo – żebrowymi opartymi na ciężkich filarach (jednym ośmiobocznym i dwóch krzyżowych w przekroju). Wysoka część wschodnia otrzymała dla odmiany smukłe filary o przekroju ośmioboków, podtrzymujące przeważnie sklepienia gwiaździste, ale także krzyżowe i sieciowe. Wraz z założeniem późnogotyckich sklepień ściany prezbiterium kościoła pod koniec średniowiecza pokryto ściennymi polichromiami.
   Kaplicę Mariacką przykryto sklepieniem gwiaździstym ze zwornikami udekorowanymi czeskimi herbami. Pośrodku umieszczono herb Podiebradów, zwierzchników księstwa ziębickiego, a wokół niego, odpowiednio do feudalnej hierarchii społecznej, piastowski orzeł księcia Jana, herb miasta i herby najmożniejszych rodów rycerskich z okolicznych ziem.

Stan obecny

   Ziębicki kościół parafialny jest dziś najstarszym i najcenniejszym zabytkiem miasta o znaczeniu historyczno – artystycznym rozciągającym się na cały Śląsk. Przetrwał w dość dobrym stanie, choć warto pamiętać, iż oba szczyty zachodnie są neogotyckim dodatkiem z końca XIX wieku, podobnie nowożytny jest zachodni portal w nawie południowej, a sklepienia ulegały w ciągu wieków wielokrotnym przebudowom.
   We wnętrzu z późnośredniowiecznego wyposażenia zachowały się dwa skrzydła ołtarzowe z początków XVI wieku, późnogotyckie tabernakulum kamienne, dwa gotyckie krucyfiksy, rzeźbiony tryptyk z początków XVI wieku, oraz kamienna ambona z 1595 roku. Na północnej ścianie prezbiterium widoczne są także freski pochodzące z XV wieku, a na ścianie wschodniej z początków XVI stulecia, niezbyt fortunnie restaurowane na przełomie XIX i XX wieku. Największą autentyczność posiada niezniszczone wówczas malowidło figuralne wypełniające ścianę zamknięcia nawy głównej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Zlat M., Ziębice, Warszawa 1967.