Zborówek – kościół św Idziego

Historia

   Pierwsza wzmianka o parafii w Zborówku pochodzi z 1326 roku. Osada nosiła wtedy nazwę Beszowa Biskupia, zaś nazwa Zborów utrwaliła się dopiero w połowie XV wieku. Obecną świątynię wzniesiono w 1459 roku przez plebana Piotra, o czym informuje wyryta na belce tęczowej inskrypcja. Kościół został ponownie konsekrowany po odbudowie w 1654 roku. Około 1870 roku był remontowany, posiadał wówczas dwie kruchty od północy i zachodu. Niestety w latach 1906-1908 do drewnianego kościoła dobudowano ceglaną, neoromańską nawę.

Architektura

   Kościół postawiono na wzniesieniu, górującym nad okolicą. Pierwotnie był to drewniany, orientowany, jednonawowy kościół gotycki z prostokątną nawą i zakończonym trójbocznie prezbiterium. Od strony północnej przystawiona została do niego mała, czworoboczna w planie zakrystia.
   Kościół został wzniesiony w konstrukcji zrębowej (wieńcowej), na podmurówce kamiennej. Konstrukcja ta w XV-wiecznych kościołach z rejonu Małopolski była kształtowana w charakterystyczny sposób, nieznacznie zwężając się ku górze poszczególnych wieńców, co w efekcie dawało widoczne, zwłaszcza w górnych partiach zrębu, pochylenie zewnętrznego lica ku wnętrzu budowli. Sposób łączenia wieńców w narożach był zróżnicowany, ale połączeniom towarzyszył zawsze tzw. kryty czop, czyli element usztywniający dodatkowo samo wiązanie. Był to podstawowy czynnik wyróżniający wczesnośredniowieczną, prymitywną konstrukcję od stosowanej przez zawodowych cieśli z okresu dojrzałego gotyku.
   Nawę i prezbiterium przykryto jednolitym, dwuspadowym dachem, a elewacje kościoła pokryto szalunkami z ustawionych pionowo desek. Podmurówkę chronił okapnik, a ścianę zwieńczył gzyms podokapowy. Więźbę dachową w kościele utworzono w powszechnym w XV wieku systemie storczykowym z więzarami na przemian pustymi i pełnymi, zastosowano także usztywnienie wzdłużne więźby. Nie ona jednak odgrywała decydującą rolę w konstrukcji kościoła, lecz tzw. system więźbowo – zaskrzynieniowy. W średniowiecznym kościele małopolskim rozstaw poszczególnych kozłów krokwiowych więźby storczykowej dostosowywany był do szerokości prezbiterium, a spodnie belki więzara, zarazem belki stropowe, wsparte były w prezbiterium na ostatnim wieńcu ścian. W tej sytuacji boczne, szersze części nawy nie dawały oparcia więźbie, wykonywano więc dwa zabiegi konstrukcyjne polegające na przedłużeniu górnych partii ścian prezbiterium na nawę, aż do ściany zachodniej kościoła oraz obniżano wysokość bocznych ścian nawy. W ten sposób na przedłużonych na nawę belkach ścian prezbiterium uzyskiwano oparcie dla więźby nad nawą, a nad jej bocznymi ścianami odpowiedni spadek, umożliwiający przykrycie tych szerszych części przedłużonymi połaciami dachu głównego lub osobnymi daszkami pulpitowymi. Wewnatrz kościoła boczne, szersze od prezbiterium części nawy robiły wrażenie jakby były przykryte obniżonym stropem (wyglądając jak zawieszona skrzynia).
   W systemie konstrukcyjnym więźby dachowej znaczną rolę odgrywały również zaczepy, czyli elementy zabezpieczające przed zsunięciem się konstrukcji więzów krokwiowych. Były to pionowe bierwiona długości około 0,5-1 metra zakończone czopem przytrzymywanym drewnianym kołkiem przechodzącym na wskroś przez belkę i czop.

Stan obecny

   Kościół św Idziego jest jedną z najstarszych drewnianych świątyń w Polsce. Zabytek jest ogólnie dostępny z zewnątrz, natomiast wewnątrz po uzgodnieniu z proboszczem. W środku znajduje się późnogotycki drewniany krucyfiks z drugiej połowy XV wieku oraz dwa skrzydła późnogotyckiego tryptyku, wykonanego w 1481 roku. W północnej części nawy znajduje się późnogotycki tryptyk Marczina Czarnego z pierwszej połowy XVI wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Brykowski R., Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku, Warszawa 1981.

Strona internetowa zabytek.pl, Kościół par. pw. św. Idziego Opata Zborówek.