Żary – miejskie mury obronne

Historia

   Zalążkiem miasta był gród i podgrodzie zlokalizowane opodal powstałego później zamku. Pod koniec XII wieku podgrodzie, zapewne o funkcji targowej, przeniesiono bliżej drogi handlowej zwanej Niskim Traktem. W nowym miejscu nastąpił szybki rozwój osady, która w 1207 roku posiadała już kościół. dalszy rozwój Żar zapewniła przeprowadzona prawdopodobnie przez księcia Henryka Brodatego reforma przestrzenna osady i nadanie jej prawa magdeburskiego przez Albrechta Dewina w 1260 roku.
   Budowę murowanych obwarowań rozpoczęto w XIII wieku w okresie gdy miastem zarządzał ród Dewinów. Przywilej ich wzniesienia Żary otrzymały wraz z  wspomnianym aktem lokacyjnym miasta w 1260 roku. Wcześniej istniały tu obwarowania drewniano-ziemne.
   Najprawdopodobniej w pierwszej połowie XV wieku, w związku z upowszechnieniem się broni palnej i artylerii oraz zagrożeniem ze strony wojsk husyckich, wykonano drugi, znacznie niższy pas umocnień, obiegających od południa miasto na odcinku między bramami obronnymi. Przekazy historyczne informują o jednym wypadku zagrożenia miasta, w połowie XV wieku w czasie najazdu wojsk husyckich. Mury obronne spełniły tu raczej role odstraszającą, gdyż napastnicy odeszli z okupem nie podejmując walki.
   W XVIII wieku przestały spełniać swoją pierwotną funkcję, a niereperowane popadały w ruinę. W początkach XIX wieku zapuszczone umocnienia żarskie okazały się przeszkodą w dalszym rozwoju miasta. Dlatego też w 1820 roku przystąpiono do ich kompleksowej rozbiórki.

Architektura

   Długość obwodu murów obronnych w Żarach wynosiła 1400 metrów. Mur zbudowano z warstwowo układanego kamienia.  Jego grubość osiągała dwa metry, a wysokość dochodziła do ośmiu metrów. Uzupełniały go założone na planie prostokąta baszty, które połączone były ze stanowiskami strzelniczymi, umieszczonymi w górnych partiach murów systemem drewnianych ganków.
   Dostęp do miasta zapewniały dwie bramy: Dolna i Górna. Rozlokowane były one we wschodniej i zachodniej części obwodu i uzupełnione były wąskimi furtami, które w razie zagrożenia zamurowywano. Drugi pas umocnień tworzył od XV wieku zewnętrzny, niższy mur obronny na odcinku południowym. Wówczas też powstały przedbramia, wysunięte na odległość kilkunastu metrów przed linię starszych murów obronnych, poprzedzone przeprawami mostowymi.
   Mury otoczono nawodnioną fosą, przebiegającą w ich bezpośrednim sąsiedztwie od strony północnej i zachodniej. Od wschodu, przy bramie Dolnej jej rolę przejmowały dwa stawy: wielki zwany ,,pańskim” i mały ,,młyński”.

Stan obecny

   Najlepiej zachowany fragment umocnień obronnych w Żarach znajduje się w południowo zachodniej części jego przebiegu, tj. na ulicy Cichej i Podwalu, gdzie zachowała się kolista w rzucie baszta obronna. Natomiast we wschodniej części miasta zachowała się wieża obronna bramy Dolnej. W odległości kilkudziesięciu metrów, na południe od niej, znajduje się druga z wież obronnych, która od XVI wieku spełniała również funkcję dzwonnicy kościoła farnego.

pokaż wieżę Bramy Dolnej na mapie

pokaż dzwonnice/basztę na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch.J, Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa ziemialubuska.p, Obwarowania miejskie w Żarach.