Historia
Zakonnicy franciszkańscy sprowadzeni zostali do Żagania w 1284 roku, prawdopodobnie z inicjatywy księcia żagańskiego Konrada II Garbatego. Wtedy to biskup wrocławski skarżył się, że pomimo ostrzeżeń i napomnień skierowanych do żagańskich mieszkańców, by nie przyjmowali franciszkanów, minoryci nie posłuchali go i wbrew jego woli postanowili wybudować w mieście klasztor. Już w 1285 roku franciszkański konwent został odnotowany w dwóch dokumentach. W pierwszym został wspomniany w kontekście konfliktu między księciem Henrykiem IV Probusem a biskupem wrocławskim Tomaszem II, w drugim zaś wymieniono go w grupie sześciu śląskich klasztorów, które przechodziły z kustodii polskiej do saskiej.
Pierwsze murowane zabudowania franciszkanów zaczęto budować w Żaganiu prawdopodobnie w czwartej ćwierci XIII wieku. Prace budowlane rozpoczęto od prezbiterium kościoła, które wraz z zakrystią i częścią skrzydła wschodniego mogło zostać ukończone przed przejściem klasztoru żagańskiego w obręb kustodii saskiej. Następnie na przełomie XIII i XIV wieku wzniesiono nawę kościoła oraz do drugiej połowy XIV wieku umieszczono w kolejnych dwóch skrzydłach wszystkie najważniejsze pomieszczenia klauzury, połączone odtąd murowanym krużgankiem. Przypuszczalnie po ukończeniu zabudowań klasztornych, pod wpływem zmieniających się trendów i wzorców z kościoła farnego w Żarach, rozpoczęły się przebudowy wewnątrz nawy kościoła klasztornego, których realizacja miała miejsce pod koniec XIV i na początku XV wieku.
W 1486 roku wielki pożar miasta zniszczyć miał wszystkie żagańskie kościoły, w tym kościół klasztorny św. Piotra i Pawła. Odbudowę przeprowadzono w stylistyce późnogotyckiej do około 1495 roku, według wzorów sasko-łużyckich z kręgu Arnolda Westfalskiego lub Hansa Meltwitza, po czym w 1514 roku zbudowano kaplicę Matki Boskiej Bolesnej (“Dolorosae compassionis Virginis Mariae”), ufundowaną przez namiestnika księstwa żagańskiego Georga von Schliebena. Już jednak w 1540 roku konwent franciszkański został rozwiązany, a klasztor przejęty przez ewangelików, którzy wyremontowali kościół dostosowując go do potrzeb nowego kultu (np. wstawienie empor do nawy, zmiana wystroju, dobudowanie wieży w 1604 roku).
W początkach drugiej połowy XVII wieku kompleks klasztorny na fali kontrreformacji przejęty został przez jezuitów, którzy chwilowo posiadali go już w latach 1632-1635. Nowi właściciele przeprowadzili barokową przebudowę klasztoru, a zwłaszcza zabudowań dawnej klauzury. W 1688 roku kościół i sąsiednie zabudowania spłonęły, co wymusiło naprawy i kolejne modernizacje, prowadzone do 1697 roku. W 1810 roku zakon jezuitów został skasowany, natomiast dawny kościół franciszkański przejęty przez katolicką parafię. W 1851 oraz w 1956 roku miał miejsce remont zabytkowej budowli.
Architektura
Klasztor założony został we wschodniej części Żagania, w pobliżu miejskiego muru obronnego, po jego wewnętrznej stronie, pomiędzy bramą Szpitalną (Kożuchowską) po stronie północnej a bramą Szprotawską na południu. Od zachodu sąsiadował z krótką ulicą połączoną z placem targowym oraz uliczką równoległą do miejskich obwarowań. W okresie pełnego średniowiecza składał się z kościoła oraz usytuowanego po jego północnej stronie wirydarza, połączonego krużgankami ze skrzydłem wschodnim, zachodnim i północnym klauzury. Wschodnie skrzydło najprawdopodobniej powstało jako pierwsze, oparte o miejski mur obronny.
Jednonawowy kościół klasztorny założony został na planie wydłużonego, siedmioprzęsłowego prostokąta (14,5 x 28,5 metra), z węższym, także mocno wydłużonym, czteroprzęsłowym prezbiterium po stronie wschodniej (11,5 x 25,4 metra), zamkniętym ścianą prostą i początkowo wyższym od nawy o 4 metry. Tylko prezbiterium pierwotnie opięto uskokowymi przyporami, pomiędzy którymi znalazły się ostrołuczne okna. Nawę podparto dwoma przyporami dopiero pod koniec XV wieku, a kolejną, narożną, na początku XVI stulecia. Podział horyzontalny zewnętrznych elewacji stanowiły gzymsy pod okapem dachu, tynkowany fryz na elewacji zachodniej nawy, fryz na elewacjach bocznych pod gzymsem, wykonany z ceramicznych kształtek o półkolistym kształcie, a także cokół z profilowanym gzymsem w prezbiterium. Dwuspadowy dach korpusu od zachodu oparto na schodkowym szczycie zdobionym ceglanymi lizenami i blendami, z których dolne były prostokątne i podzielone krzyżem na cztery pola. Przypuszczalnie gotycki szczyt zdobił pierwotnie także wschodnią elewację prezbiterium.
Pierwotnie w prezbiterium znajdowało się siedem okien: cztery od południa, dwa od północy w zachodnich przęsłach i jedno na osi ściany wschodniej. Wszystkie miały rozglifione ościeża, a ich łuki były zbudowane z lekko obrobionych kamiennych klińców. Otwory okienne zdobiono kamiennymi maswerkami z szprosami w formie wałków. W nawie obustronnie rozglifione, ostrołuczne okna przepruto od południa i zachodu, pozostawiając ścianę północną pełną. W odróżnieniu od prezbiterium, okna nawy wykonano z cegły. Ich rytm w ścianie południowej został zmieniony w trakcie przebudowy z początku XV wieku, gdy we wnętrzu założono sklepienie i jego podpory. W osiach przęseł wybito wówczas pięć nowych, wysokich, ostrołukowych otworów z rozglifionymi ościeżami i wypełnieniami w postaci trójdzielnych maswerków. Pozostałe dwa skrajne przęsła po zamurowaniu starszych otworów pozostawiono bez dużych okien. W przęśle wschodnim w murze parteru umieszczono jedynie małe okno ostrołukowe, prawdopodobnie doświetlające przestrzeń lektorium. Z kolei w przęśle zachodnim wykonano okno, które doświetlało przestrzeń pod chórem muzycznym. W prezbiterium pod koniec XV wieku okna po stronie południowej i wschodniej powiększono, obniżając poziom ich parapetów o około 3 metry. W nowe otwory wprowadzono następnie trójdzielne maswerki. Dla odmiany dwa okna północne zwężono, a krawędź ich parapetów podniesiono o 3 metry. Do otworów dodano maswerki dwudzielne.
Główne wejście do nawy z zewnątrz wiodło od zachodu. Na początku XV wieku zbudowano przed nim wysoką, prostokątną w planie kruchtę o wymiarach 5,1 x 13,2 metra, usytuowaną asymetrycznie w stosunku do nawy. Przęsło południowe wkomponowano na osi, a północne przedłużono poza obrys kościoła na fragment zachodniej fasady klasztoru. W przęśle południowym kruchty znajdowały się prawdopodobnie dwa zamykane ryglami otwory wejściowe, zlokalizowane na osi głównego portalu kościoła. Osobne wejście funkcjonowało też w północnym przęśle kruchty. Oświetlenie przedsionka zapewniało co najmniej jedno okno, zlokalizowane od strony zachodniej. W początkach XV wieku przebito dodatkowe ostrołuczne portale w nawie, umieszczone od południa i północy w trzecim przęśle od zachodu. Były to portale profilowane dwućwiartkowymi, wałkowymi i wklęsłymi kształtkami (północny z użyciem tylko dwóch pierwszych kształtek). Przed portalem południowym pod koniec XV wieku wykorzystano dwie przypory, celem budowy dwuprzęsłowej kruchty. Wejście do niej wiodło przez dwie arkady, prawdopodobnie o ostrołucznym wykroju. Flankowały je wykonane w przyporach dwie wnęki o zamknięciach w ośle grzbiety. Kruchtę przykryło sklepienie, które oparto na wspornikach ścian bocznych i wnękach (jedna została wykuta w ścianie nawy, druga w filarze między arkadami wejściowymi).
Wnętrze nawy od prezbiterium oddzielono ostrołuczną arkadą tęczy wspartą na dwóch masywnych filarach. Nawa pierwotnie mogła być przykryta drewnianym stropem lub otwartą więźbą dachową, prezbiterium zaś przypuszczalnie przykryte było sklepieniem krzyżowo – żebrowym, opadającym na służki z kapitelami. Na początku XV wieku elewacje wewnętrzne korpusu podzielono na siedem przęseł półośmiobocznymi filarami przyściennymi, podpierającymi pozorne sklepienie o nieznanej formie. Na przyściennych filarach, ponad starszym gzymsem rozciągnięto arkady, na których wzniesiono ściany o grubości 0,6 metra. Mur zwieńczony był odtąd ceglaną balustradą o wysokości 1 metra, zakrywającą kanał odpływowy. Jej rytm prawdopodobnie wyznaczały trójkątne szczyty filarów. Charakterystycznym elementem lica filarów i elewacji nadbudowy była dekoracja w formie ułożonych pionowo rombów. Wykonano je z główek mocno wypalanych cegieł.
W prezbiterium pod koniec XV wieku założono awangardowe na terenie Śląska sklepienie sieciowo-kryształowe, charakteryzujące się formą jednorodną, bez wyraźnego podziału na przęsła. Jego późnogotyckie żebra nadwieszono na wspornikach i służkach o trzonach spiralnie wyżłobionych, z kostkowymi kapitelami zdobionymi płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi. Główną, kolebkową część sklepienia prawdopodobnie oparto na podporach poprzedniego sklepienia, zniszczonego w trakcie pożaru. Również w nawie pod koniec XV wieku założono sklepienie późnogotyckie, o innym układzie żeber niż w prezbiterium i mniejszej wysokości niż starsze. Podpory późnogotyckie wykuto w filarach przyściennych oraz oparto na arkadach rozciągniętych pod nadbudową murów z początku XV wieku. Żebra wykonano z ceramicznych okuć o tym samym profilu co w prezbiterium. Ponadto nad wnętrzem zachodniego przedsionka zbudowano sklepienie z żebrami ułożonymi w układzie gwiaździstym, biegnącymi w wiązkach bezpośrednio od przyściennych filarów i podpór.
Z prezbiterium od północy sąsiadowała zakrystia, wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach zewnętrznych około 8,6 x 10,5 metra. Jej wnętrze nakryte było sklepieniem czteropolowym, prawdopodobnie krzyżowo-żebrowym, schodzącym do centralnego filaru. Oświetlenie zapewniały dwa ostrołukowe okna umieszczone w ścianie wschodniej, wypełnione maswerkami wykonanymi z piaskowca. W północnej ścianie znajdowała się piscina, czy też mały lawatarz, w postaci wnęki na misę. Komunikację między zakrystią a prezbiterium zapewniał ostrołukowy otwór drzwiowy w południowo – zachodnim narożniku pomieszczenia. Drugi otwór, łączący zakrystię z krużgankiem, znajdował się prawdopodobnie w ścianie zachodniej na osi przęsła południowego. Od północy z zakrystią sąsiadowała duża sala, zapewne przeznaczona na kapitularz. Drugie najważniejsze pomieszczenie klasztoru – refektarz, najpewniej mieściło się wraz z kuchnią w skrzydle północnym.
Pomieszczenia klauzury i kościół od drugiej połowy XIV wieku połączone były murowanym krużgankiem o zróżnicowanej długości przęseł. Szerokość krużganka wahała się od 3,2 do 3,7 metra, ale przy nawie kościoła była jeszcze węższa, około 2,5 metrowa, ze względu na uskok muru. Przy prezbiterium szerokość krużganka w niewielkim stopniu pomniejszała ceglana ściana oporowa. Wnętrze krużganka nakryto schodzącymi na wsporniki sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, przy czym poszczególne przęsła prawdopodobnie rozdzielono żebrami jarzmowymi. Od strony wirydarza, w osiach przęseł, znajdowały się ostrołukowe, najpewniej zdobione maswerkami otwory.
W 1514 roku do północnej ściany nawy dostawiona została prostokątna w planie kaplica o zewnętrznych wymiarach 7,2 x 16,8 metra. Prawdopodobnie znajdowała się w miejscu południowo – zachodniego narożnika krużganka, na styku zachodniego skrzydła klasztoru z kościołem. Wnętrze kaplicy nakrywało sklepienie kolebkowe o osi wschód – zachód, z czterema poprzecznymi lunetami. Na trompach umieszczono tworzącą sieć dekorację żebrową, najpewniej wspartą na przyściennych konsolach. Światło wpadało do kaplicy przez dwa ostrołukowe okna w ścianie północnej oraz przez jedno znajdujące się na północnym skraju ściany zachodniej. Ten ostatni otwór został wykonany w murze klauzury z drugiej połowie XIV wieku. Prześwity okien kaplicy były prawdopodobnie wypełnione kamiennymi maswerkami.
Stan obecny
Kościół klasztorny został częściowo przekształcony w okresie nowożytnym, choć pozostaje jedną z najlepiej zachowanych świątyń franciszkańskich na ziemiach zachodniej części Polski. Najbardziej rzucającą się w oczy zmianą jest barokowo – klasycystyczna wieża wyrastająca z XV-wiecznej kruchty, przysłaniająca fasadę z pozostałościami zdobionego blendami szczytu. Ponadto przekształcona została część okien, w których maswerki wymieniono lub odnowiono w XIX stuleciu. Nie przetrwała późnogotycka kruchta południowa, po której pozostały ozdobne wnęki w przyporach. Na miejscu średniowiecznej klauzury znajdują się dziś zabudowania nowożytnego kolegium. Z ich gotyckich elementów zachowała się tylko część skrzydła wschodniego z pomieszczeniem zakrystii oraz fragment krużganka. W kościele zachowały się dwa gotyckie portale w nawie oraz późnogotyckie sklepienia w nawie i prezbiterium z lat 1486-1495. Stanowią one rzadki w tej części Europy przykład zastosowania we wnętrzu sakralnym zarówno form kryształowych, jak i sieciowych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Błaszczyk K., Grodzka E., Legendziewicz A., Marcinów A., Between Modesty and Modernity: The Transformations of the Architecture of the Franciscan Church in Zagan Between the Second Half of the Thirteenth Century and the Beginning of the Sixteenth Century, „Arts”, 14(11)/2025.
Kowalski S., Zabytki architektury województwa lubuskiego, Zielona Góra 2010.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, red. S.Brzezicki, C.Nielsen, Warszawa 2006.