Ząbkowice Śląskie – miejskie mury obronne

Historia

    Pierwsze mury obronne w Ząbkowicach (Frankenstein) wzniesiono w momencie założenia miasta w drugiej połowie XIII wieku. Początkowo były to obwarowania ziemno−drewniane, w części tylko zbudowane z kamienia łamanego. Wykrystalizowanie się układu przestrzennego miasta, zbliżonego do dzisiejszego nastąpiło w latach 1300 – 1400 i wówczas w miejsce fortyfikacji drewnianych i kamiennych postawiono mury z cegły. Wtedy też zapewne zbudowano cztery bramy miejskie na drogach wylotowych z miasta.
    Trzeci etap rozbudowy miejskich fortyfikacji przypadł po najeździe husytów w 1428 roku, a kolejna rozbudowa i modernizacja murów miejskich miał miejsce w latach 1516 – 1520, gdy z inicjatywy księcia Karola I Podiebradowicza przystosowano je do użycia broni palnej. Powstały wtedy baszty łupinowe ze strzelnicami, skąd można było prowadzić ogień wzdłuż kurtyn. W 1524 roku książę rozpoczął przebudowę zamku w stylu renesansowym na miejscu dawnego, mocno uszkodzonego zamku gotyckiego. Wówczas zapewne postanowiono włączyć go w obręb miejskich obwarowań jako ich istotny element i zmieniono przebieg murów na odcinku od bramy Lochowej, przesuwając go bardziej w kierunku zachodnim.
    Ostatni etap rozbudowy miejskich fortyfikacji przypadł na lata 90-te XVI wieku i polegał na wybudowaniu niższego, zewnętrznego pierścienia. Już w drugiej połowie XVIII wieku mury stały się nieprzydatne i powoli popadały w ruinę. Na początku XIX stulecia rozpoczęto trwający 50 lat proces ich rozbiórki.

Architektura

   Miasto zostało założone na obszarze o stromo opadających zboczach, otoczonych mokradłami i rozlewiskami rzeki Budzówki. Najstarszy obwód obwarowań był czworokątnym pierścieniem o wymiarach 200 na 400 metrów. Mur obronny nie były wówczas wzmocniony basztami, a do miasta prowadziły cztery bramy: Wrocławska, Kłodzka, Lochowa i Ziębicka.
   Na początku XIV wieku obwarowania powiększono w kierunku północno – wschodnim, włączając w obręb murów m.in. kościół i klasztor Dominikanów. Na południu miasto poszerzyło się o tzw. Nowe Miastem,  które powstało przed bramą ziębicką. Poza murami miejskimi leżały wówczas zamek oraz szpital św. Jerzego. Od XV wieku mur obronny posiadał nowe strzelnice, półcylindryczne baszty i pogłębione fosy. Rozbudowa z XVI doprowadziła do powstania dwóch pierścieni obwarowań. Pierwszego, wewnętrznego o wysokości około 8 metrów i grubości około 1 metra, z rozmieszczonymi co 50−60 metrów półokrągłymi basztami i drugiego, zewnętrznego, który znajdował się 10 metrów dalej.
   Fosa zewnętrzna znajdowała się tylko od strony zachodniej oraz od południa i północnego wschodu. Pomiędzy murami zewnętrznymi i wewnętrznymi znajdowała się również wąska fosa oraz i międzymurze. Ziemia wybrana przy kopaniu fosy posłużyła do podsypywania murów zewnętrznych grubym wałem, którego zadaniem było osłabienie skuteczności ognia artylerii.

Stan obecny

   Najstarszym i najlepiej zachowanym do dziś fragmentem murów jest północno – wschodni odcinek muru biegnący przy ul. Sienkiewicza. Znajduje się tam m.in. baszta Gołębia, zabudowana od wewnątrz konstrukcją szkieletową. Pozostałe partie murów pochodzą z pierwszej połowy XVI wieku.
   Wielką ciekawostką turystyczną i symbolem miasta jest Krzywa wieża, której obecne odchylenie od pionu wynosi ponad 2 metry. Pierwotnie była to baszta lub wieża bramna, która po przesunięciu murów miejskich, w XIV wieku zaczęła pełnić funkcję dzwonnicy kościoła parafialnego św. Anny. Zakończenie jej przebudowy nastąpiło prawdopodobnie w 1413 roku, a w 1598 wieża przechyliła się o 1,5 metra. Prawdopodobnie miały na to wpływ ruchy tektoniczne w pobliskim Bardzie lub też zwiększony ciężar nadbudowanej górnej części.

pokaż Krzywą Wieżę na mapie

pokaż Basztę Gołębią na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa zabkowiceslaskie.pl, Mury obronne.