Wysocice – kościół św Mikołaja

Historia

   Kościół został zbudowany na przełomie XII i XIII wieku, zapewne z rycerskiej fundacji Odrowążów, władających od połowy XII stulecia miejscowościami leżącymi w dolinie Dłubni. Pierwsze wzmianki o istnieniu parafii w Wysocicach pochodzą z 1325 roku. Około 1565 roku dobra wysocickie kupił Jan Płaza z Mstyczowa i zamienił kościół na zbór protestancki, pozbawiając go katolickiego wyposażenia. Wyremontowana świątynia wróciła w ręce katolików po 1613 roku po zakupie Wysocic przez Elżbietę Wołłowiczową. W kolejnych latach, w XVIII wieku i na początku XIX wprowadzono tylko niewielkie zmiany architektoniczne bryły budynku. Od południa, przy wejściu głównym dobudowano murowaną kruchtę, a od północy zakrystię. Przebudowano także sklepienie w prezbiterium i zmieniono dachy, dodając w XVIII wieku barokowy hełm na wieży i wieżyczkę na sygnaturkę.

Architektura

   Kościół parafialny Wysocicach usytuowano na płaskim wzniesieniu, nad zachodnim brzegiem Dłubni. Wzniesiony został w stylu romańskim, wymurowany z wapiennych ciosów, z detalami wykonanymi z piaskowca. Świątynia została orientowana względem stron świata, tak że pojedyncza nawa znalazła się po zachodniej stronie, a węższe od niej, bardzo krótkie, czworoboczne prezbiterium zakończone półkolistą absydą, po stronie wschodniej. Dodatkowo na osi fasady zachodniej umieszczona została czworoboczna wieża.
   Wewnątrz arkada tęczowa, oddzielająca część prezbiterialną od nawy, otrzymała półkolisty łuk i wsparcie na romańskich konsolach o motywach liściastych. Pierwotnie wnętrze budowli oświetlały zamknięte półkoliście, niewielkie okna, a wejście prowadziło od południa poprzez portal z tympanonem z początku XIII wieku, o słabo zarysowanym trójlistnym zwieńczeniu.
   Masywna wieża kościelna podzielona została na pięć kondygnacji, ze skarbcem w przyziemiu i emporą na piętrze. Emporę wygięto półkoliście ku nawie i otarto trzema okienkami na jej wnętrze. W jej przyziemiu umieszczono kwadratową, sklepioną krzyżowo komorę, oświetlaną strzelczymi otworami. Pierwotnie pomieszczenie to otwierało się na nawę arkadą, powyżej której po stronie północnej umieszczono niewielki półkolisty portal. Przy jego progu odsłonięto dwa gniazda po belkach na których  opierał się drewniany ganek (na wysokości 2,8 metra), połączony schodami lub drabiną z wnętrzem nawy. Z drugiej strony portal prowadził wąskimi schodami, umieszczonymi w ścianie północnej, specjalnie do tego celu pogrubionej, na emporę w wieży. Jej wnętrze przykryto sklepieniem krzyżowym i oświetlono zachodnim oknem, a od wschodu połączono z półkolistą apsydką, przykrytą półkopułą. Znalazły się w niej trzy półkoliste przeźrocza, zapewniające dobrą widoczność na nawę. W wyższej, obronnej kondygnacji wieży umieszczono otwory o charakterze strzelnic lub okienek obserwacyjnych. W najwyższej kondygnacji zastosowano biforia, przedzielone kolumienkami o kapitelach kostkowych. Wyższe kondygnacje wieży nie miały połączenia z emporą i nie wiadomo jak były dostępne z nawy.

Stan obecny

   Kościół w Wysocicach jest jednym z najlepiej zachowanych budynków romańskich na terenie Polski. Poszerzeniu uległy jedynie niektóre otwory okienne w nawie i prezbiterium od strony południowej, dostawiono także nowożytną kruchtę i zakrystię. W wyniku renowacji obniżeniu uległy nieco szczyty, a górne warstwy ciosów pouzupełniano cegłą. Przemurowano również sklepienie apsydy, pierwotne natomiast zachowało się w prezbiterium i częściowo w dolnej kondygnacji wieży, gdzie przetrwały biforia oraz schody prowadzące na emporę. Na ścianie wschodniej prezbiterium, ponad apsydą znajduje się trzynastowieczny, rzeźbiony w piaskowcu posąg Madonny. Najstarszym elementem wyposażenia kościoła jest późnogotycka ambona z około 1500 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.
Strona internetowa  zabytek.pl, Kościół par. pw. św. Mikołaja Wysocice.