Wschowa – miejskie mury obronne

Historia

   Wschowa prawdpodobnie była początkowo otoczona obwarowaniami drewniano-ziemnymi. Jeszcze w 1345 roku planowano budowę palisad i na tej podstawie wielu historyków datowało miejskie mury obronne na okres późniejszy, przeważnie na XV wiek. Wspomniany dokument nie wyklucza jednak istnienia muru obronnego na jednym odcinku, podczas gdy na innym znajdowałyby się jeszcze fortyfikacje drewniano-ziemne. Umocnienia te zastępowane były bowiem murami obronnymi stopniowo, przez dłuższy okres. Wspomniane prace z 1345 roku zapewne miały na celu usunięcie zniszczeń jakie odniosły obwarowania w trakcie zdobywania miasta dwa lata wcześniej przez polskie wojska króla Kazimierza Wielkiego. Wiadomo, iż w trakcie walk Polacy zrobili w obwarowaniach wyłom przez który weszli i zdobyli Wschowę. Samo miasto nie zostało wówczas zniszczone, gdyż król planował kosztem księstwa głogowskiego na trwałe przyłączyć ją do Królestwa Polskiego.
   Początek budowy murowanych fortyfikacji miejskich nastąpił nie później niż w drugiej połowie XIV wieku, przywilej z 1409 roku wspomniał bowiem o starych murach i fosach. Są jednak podstawy, aby pierwsze partie murów obronnych datować na okres wcześniejszy: na pierwszą połowę stulecia lub nawet na przełom XIII i XIV wieku Do najwcześniejszej fazy budowy należy zachowany fragment kamienno-ceglany w północno-wschodniej części obwodu, wzniesiony od najbardziej zagrożonej, bo nie bronionej naturalnymi przeszkodami terenowymi strony. Czas i kolejność budowy dalszych odcinków trudno ustalić. Jest bardzo prawdopodobne, że zamknięcie obwodu nastąpiło po 1409 roku. Sugeruje to treść przywileju z tegoż roku, w którym król nakazał obwarować miasto murem, a stare mury wyreperować. Wraz z zakończeniem budowy pierwszej linii miejskich murów obronnych nastąpiło połączenie miasta i zamku jednym systemem obronnym.
   Remonty i modernizacje murów miejskich rozpoczęły się niemal natychmiast po zakończeniu ich budowy. Prace podejmowano z inicjatywy i przy poparciu królów, a jednym z powodów troski o obronność miasta było jego graniczne położenie. Okresy nasilenia robót znaczyły przywileje: wspomniane już z 1426 i 1444 roku oraz z wieku XVI i XVII. Najważniejszym przedsięwzięciem w tym okresie była budowa muru zewnętrznego. Po raz pierwszy wymieniono go w 1444, został więc rozpoczęty przed tą datą. Roboty ciągnęły się zapewne przez dłuższy czas i być może przewidziana w przywileju z 1534 roku budowa wież i murów obronnych dotyczyła m.in. końcowych etapów prac przy murze zewnętrznym. W trakcie prac modernizacyjnych dokonano ponadto rozbudowy wodnego systemu obronnego wokół miasta oraz reperowano mury obronne; zwłaszcza po walkach w 1474 i po pożarze w 1529 roku, który strawił drewniane elementy fortyfikacji. Ciężkie, ale i bezskuteczne oblężenie Wschowy przez Macieja Korwina w 1474 roku spowodowało uszkodzenie murów obronnych i jednocześnie stanowiło dobrą próbę ich sprawności. W 1587 roku znacznie podwyższono mur obronny od południa, a w trakcie dalszych prac przebudowano bramy. W XVIII stuleciu mury obronne podupadły, niedługo potem, bo w latach 1801 i 1803 rozebrano obie bramy miejskie.

Architektura

   Mury obronne Wschowy zakreślały formę zbliżoną do koła, nieco spłaszczonego od północnego wschodu i południowego zachodu zapewne ze względów terenowych. Miejskie mury obronne stykały się z zamkiem, w związku z czym wysuwały się na zewnątrz we wschodniej części obwodu, tworząc krótką szyję. Powierzchnia miasta wynosiła 5 ha, a długość linii obwarowań około 950 metrów. Od strony miasta mury obronne obiegała ulica podmurna. W zachodniej części miasta, w bezpośrednim sąsiedztwie obwarowań został usytuowany kościół farny, którego wieża o wysokości 68 metrów mogła mieć znaczenie obronne jako punkt obserwacyjny.
   Wschowskie mury obronne miały konstrukcję mieszaną kamienno-ceglaną. Jego dolna część do wysokości 2,8 metra wykonana była z kamieni eratycznych łączonych wapienną zaprawą, wyżej z cegieł układanych w wątku wendyjskim. Mur od początku swego istnienia wzmocniony był skarpami. Grubość muru wynosiła od 1,6 do 1,9 metra u podstawy; wysokość i rodzaj zwieńczenia nie są znane. To ostatnie prawdopodobnie było uzupełniane przez rodzaj hurdycji; relacja z 1529 roku mówi bowiem o niskich wieżyczkach, które spaliły się podczas pożaru miasta. Zwieńczenie muru musiało ulec zmianom w trakcie jego podwyższenia w końcu XVI wieku. Wewnętrzny mur obronny nie miał żadnych baszt. Wymienione w 1529 basteje wzmacniały prawdopodobnie późniejszy mur zewnętrzny, który prawdopodobnie dodano na krótko przed 1444 rokiem. Mur zewnętrzny nie tworzył pełnego pierścienia, lecz był dodany jedynie od najniebezpieczniejszej północno – wschodniej oraz zachodniej strony, w pobliżu kościoła farnego. Odcinki te stanowiły oddzielne, samodzielne i zamknięte punkty obrony. Mur zewnętrzny miał grubość około 1,5 – 1,6 metra oraz zwieńczenie w postaci krenelażu, umieszczone na wysokości  6-7 metrów. Oprócz blankowania posiadał także otwory strzelcze.
   Wschowa miała dwie bramy: Polską od północy i Głogowską od południa. Obie leżały na głównej trasie komunikacyjnej, która przebiegała przez miasto, dwoma ramionami obejmując rynek. Brama Głogowska składała się z trzech części. Pierwszą był dwukondygnacyjny budynek bramny. Przyziemie mieściło przejazd, a na piętrze znajdowały się trzy pomieszczenia, dostępne zewnętrznymi, drewnianymi schodami. Na dole znajdowało się dodatkowo pomieszczenie wartowników. Brama była chroniona i zamykana mostem zwodzonym. Obok budynku bramnego, w linii muru obronnego stała wieża przybramna. Jej forma nie jest pewna. Zapewne na kwadratowej podstawie stał okrągły korpus. W dolnej kondygnacji wieża mieściła areszt, dostępny jedynie z góry po linie lub drabinie. Powyżej znajdowały się jeszcze dwie kondygnacje. Trzecią częścią węzła bramnego było biegnące lekko po skosie przedbramie, zakończone bramką przednią stojącą w linii wału. Do bramki tej prowadził most przez fosę.
   Układ pierwotnej bramy Polskiej nie jest znany. Prawdopodobnie związana z nią była czworoboczna budowla o wymiarach 14,5 x 17,5 metra dostawiona do strony zewnętrznej muru obronnego. W jej dolnej części znajdowały się łęki pomiędzy którymi płynęła fosa. Wysokość prawdopodobnie nie przekraczała wysokości muru i wynosiła około 9 metrów. W jej narożniku nadwieszono bartyzanę, a po wewnętrznej stronie schody prowadzące na koronę muru i ową budowlę. Spłonęła ona w 1529 roku i zapewne wtedy przejazd Bramy Polskiej przesunięto bardziej na wschód. Jej drugim elementem był dwukondygnacyjny budynek bramny.
   Obok dwóch bram Wschowa miała jeszcze furty. Najstarsza z nich furta Polska, zbudowana zapewne w XVI wieku, leżała w zachodniej części obwodu za kościołem parafialnym i była budowlą w pełni obronną. Murowany, piętrowy budynek bramy łączył się szyją z małym barbakanem stojącym w linii wału. Od niego biegł drewniany most przez fosę. Pozostałe furtki były późnego pochodzenia i powstały w okresie upadku obwarowań. Miały formę zwykłych otworów przebitych w murze.
   Zewnętrzną część pasa fortyfikacji tworzyły fosa i wał. Urządzenia te wiązały się zapewne z wczesnymi obwarowaniami drewniano-ziemnymi, a murom obronnym towarzyszyły od początku ich istnienia. Fosy wymienione bowiem były po raz pierwszy w 1409 roku już jako stare, a wały w 1426. Fosa znajdowała się w odległości 2 do 5 metrów od linii muru obronnego, miała około 11-13 metrów szerokości i 1,3-1,5 metra głębokości. Jej stok wzmocniony był drewnianymi palami. Była nawodniona, co potwierdza regulacja dopływu wody do niej, dokonana w 1532 roku. W tym to właśnie okresie przystąpiono do generalnej rozbudowy pasa obrony zewnętrznej wokół miasta. W wyniku tych robót powstał następujący układ: za murem ciągnęła się droga wałowa, dalej biegł wał, a za nim szeroka fosa. Fosę przesunięto wówczas na odległość około 20 metrów od głównego muru obronnego i poszerzono do około 25-50 metrów. Pierwotnie od wschodu, południa i południowego zachodu miasto otaczał pas rozległych mokradeł, natomiast od strony północnej rozciągał się zalesiony, lekko górzysty teren.

Stan obecny

   We Wschowie zachowały się znaczne partie murów obronnych, nie były one bowiem w sposób planowy rozbierane. W żadnym jednak miejscu nie dotrwały do naszych czasów górne partie obwarowań; wysokość reliktów wynosi na ogół 2—4 metry nad obecnym poziomem terenu od strony zewnętrznej.
   W południowej części obwodu pozostałości murów obronnych ciągną się na długości kilkuset metrów, od zamku do zabudowań pojezuickich nieopodal kościoła farnego. W zachodniej części miasta, za kościołem parafialnym wewnętrzny mur obronny nie jest widoczny. Jego resztki tkwią zapewne pod tynkami dawnego kolegium jezuickiego. Na odcinku tym istnieje natomiast fragment muru zewnętrznego. Pomiędzy farą a dawną bramą Polską, tzn. w północno-zachodniej części obwodu dalsze partie muru wewnętrznego zachowały się znów nieprzerwanie na przestrzeni ponad 100 metrów. Zachowała się także wieża przybramna bramy przedniej, stojąca w linii muru zewnętrznego, zmieniona na dzwonnicę kościoła ewangelickiego. Na odcinku północno-wschodnim wreszcie zachował się kilkunastometrowy fragment muru obronnego, położony blisko zamku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Drgas J., Fortyfikacje Wschowy w średniowieczu i czasach nowożytnych, Wschowa 2018.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.