Wschowa – miejskie mury obronne

Historia

     Wschowa była początkowo otoczona obwarowaniami drewniano-ziemnymi. Jeszcze w 1345 roku planowano budowę palisad i na tej podstawie wielu historyków datowało miejskie mury obronne na okres późniejszy, przeważnie na XV wiek. Wspomniany dokument nie wyklucza jednak istnienia muru obronnego na jednym odcinku, podczas gdy na innym znajdowałyby się jeszcze fortyfikacje drewniano-ziemne. Umocnienia te zastępowane były bowiem murami obronnymi stopniowo, przez dłuższy okres.
     Początek budowy murowanych fortyfikacji miejskich nastąpił nie później niż w drugiej połowie XIV wieku, przywilej z 1409 roku wspomniał bowiem o starych murach i fosach. Są jednak podstawy, aby pierwsze partie murów obronnych datować na okres wcześniejszy: na pierwszą połowę stulecia lub nawet na przełom XIII i XIV wieku Do najwcześniejszej fazy budowy należy zachowany fragment kamienno-ceglany w północno-wschodniej części obwodu, wzniesiony od najbardziej zagrożonej, bo nie bronionej naturalnymi przeszkodami terenowymi strony. Czas i kolejność budowy dalszych odcinków trudno ustalić. Jest bardzo prawdopodobne, że zamknięcie obwodu nastąpiło po 1409 roku. Sugeruje to treść przywileju z tegoż roku, w którym król nakazał obwarować miasto murem, a stare mury wyreperować. Wraz z zakończeniem budowy pierwszej linii miejskich murów obronnych nastąpiło połączenie miasta i zamku jednym systemem obronnym.
    Remonty i modernizacje murów miejskich rozpoczęły się niemal natychmiast po zakończeniu ich budowy. Prace podejmowano z inicjatywy i przy poparciu królów, a jednym z powodów troski o obronność miasta było jego graniczne położenie. Okresy nasilenia robót znaczyły przywileje: wspomniane już z 1426 i 1444 roku oraz z wieku XVI i XVII. Najważniejszym przedsięwzięciem w tym okresie była budowa muru zewnętrznego. Po raz pierwszy wymieniono go w 1444, został więc rozpoczęty przed tą datą. Roboty ciągnęły się zapewne przez dłuższy czas i być może przewidziana w przywileju z 1534 roku budowa wież i murów obronnych dotyczyła m.in. końcowych etapów prac przy murze zewnętrznym. W trakcie prac modernizacyjnych dokonano ponadto rozbudowy wodnego systemu obronnego wokół miasta oraz reperowano mury obronne; zwłaszcza po walkach w 1474 i po pożarze w 1529 roku, który strawił drewniane elementy fortyfikacji. Ciężkie, ale i bezskuteczne oblężenie Wschowy przez Macieja Korwina w 1474 roku spowodowało uszkodzenie murów obronnych i jednocześnie stanowiło dobrą próbę ich sprawności. W 1587 roku znacznie podwyższono mur obronny od południa, a w trakcie dalszych prac przebudowano bramy. W XVIII stuleciu mury obronne podupadły, niedługo potem, bo w latach 1801 i 1803 rozebrano obie bramy miejskie.

Architektura

    Mury obronne Wschowy zakreślały formę zbliżoną do koła, nieco spłaszczonego od północnego wschodu i południowego zachodu zapewne ze względów terenowych. Miejskie mury obronne obejmowały zamek, w związku z czym wysuwały się na zewnątrz we wschodniej części obwodu, tworząc krótką szyję. Powierzchnia miasta wynosiła 5 ha, a długość linii obwarowań około 900 metrów. Od strony miasta mury obronne obiegała ulica podmurna. W zachodniej części miasta, w bezpośrednim sąsiedztwie obwarowań został usytuowany kościół farny, którego wieża mogła mieć znaczenie obronne jako punkt obserwacyjny.
     Wschowskie mury obronne mają konstrukcję mieszaną kamienno-ceglaną. Mur od początku swego istnienia wzmocniony był skarpami. Grubość muru wynosiła od 1,6 do 1,9 metra, wysokość i rodzaj zwieńczenia nie są znane. To ostatnie prawdopodobnie było uzupełniane przez rodzaj hurdycji; relacja z 1529 roku mówi bowiem o niskich wieżyczkach, które spaliły się podczas pożaru miasta. Zwieńczenie muru musiało ulec zmianom w trakcie jego podwyższenia w końcu XVI wieku. Wewnętrzny mur obronny nie miał żadnych baszt. Wymienione w 1529 basteje wzmacniały prawdopodobnie późniejszy mur zewnętrzny.
     Wschowa miała dwie bramy: Polską od północy i Głogowską od południa. Obie leżały na głównej trasie komunikacyjnej, która przebiegała przez miasto, dwoma ramionami obejmując rynek. Brama Głogowska składała się z trzech części. Pierwszą był dwukondygnacyjny budynek bramny. Przyziemie mieściło przejazd, a na piętrze znajdowało się pomieszczenie dostępne zewnętrznymi schodami drewnianymi. Brama była chroniona i zamykana mostem zwodzonym. Obok budynku bramnego, w linii muru obronnego stała wieża przybramna. Jej forma nie jest pewna. Zapewne na kwadratowej podstawie stał okrągły korpus. W dolnej kondygnacji wieża mieściła areszt. Trzecią częścią węzła bramnego było przedbramie zakończone bramką przednią stojącą w linii wału. Do bramki tej prowadził most przez fosę. Układ pierwotnej bramy Polskiej nie jest znany i nie wiadomo, kiedy zastała ona zburzona. Obok dwóch bram Wschowa miała jeszcze furty. Najstarsza z nich zbudowana zapewne w XVI wieku furta Polska leżała w zachodniej części obwodu za kościołem parafialnym i była budowlą w pełni obronną. Murowany, piętrowy budynek bramy łączył się szyją z małym barbakanem stojącym w linii wału. Od niego biegł drewniany most przez fosę. Pozostałe furtki były późnego pochodzenia i powstały w okresie upadku obwarowań. Miały formę zwykłych otworów przebitych w murze.
   Zewnętrzną część pasa fortyfikacji tworzyły fosa i wał. Urządzenia te wiązały się zapewne z wczesnymi obwarowaniami drewniano-ziemnymi, a murom obronnym towarzyszyły od początku ich istnienia. Fosy wymienione bowiem były po raz pierwszy w 1409 roku już jako stare, a wały w 1426. Fosy były nawodnione. Potwierdza to regulacja dopływu wody do nich, dokonana w 1532 roku. W tym to właśnie okresie przystąpiono do generalnej rozbudowy pasa obrony zewnętrznej wokół miasta. W wyniku tych robót powstał następujący układ: za murem ciągnęła się droga wałowa, dalej biegł wał, a za nim szeroka fosa.

Stan obecny

    We Wschowie zachowały się znaczne partie murów obronnych, nie były one bowiem w sposób planowy rozbierane. W żadnym jednak miejscu nie dotrwały do naszych czasów górne partie obwarowań; wysokość reliktów wynosi na ogół 2—4 metry nad obecnym poziomem terenu od strony zewnętrznej.
     W południowej części obwodu pozostałości murów obronnych ciągną się na długości kilkuset metrów, od zamku do zabudowań pojezuickich nieopodal kościoła farnego. W zachodniej części miasta, za kościołem parafialnym wewnętrzny mur obronny nie jest widoczny. Jego resztki tkwią zapewne pod tynkami dawnego kolegium jezuickiego. Na odcinku tym istnieje natomiast fragment muru zewnętrznego. Pomiędzy farą a dawną bramą Polską, tzn. w północno-zachodniej części obwodu dalsze partie muru wewnętrznego zachowały się znów nieprzerwanie na przestrzeni ponad 100 metrów. Zachowała się także wieża przybramna bramy przedniej, stojąca w linii muru zewnętrznego, zmieniona na dzwonnicę kościoła ewangelickiego. Na odcinku północno-wschodnim wreszcie zachował się kilkunastometrowy fragment muru obronnego, położony blisko zamku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Drgas J., Fortyfikacje Wschowy w średniowieczu i czasach nowożytnych, Wschowa 2018.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.