Wrocław – zamek na Ostrowie Tumskim

Historia

   Na odrzańskiej wyspie zwanej Ostrowem Tumskim już we wczesnym średniowieczu powstał gród stanowiący siedzibę pierwszych piastów, a potem książąt piastowskich z linii śląskiej. Składał się on z siedziby książęcej i podgrodzia na którym wzniesiono w 1000 roku katedrę. Obok niej powstał murowany dwór biskupi, a od XII wieku rozpoczęto sukcesywne wymienianie drewnianej zabudowy na budynki murowane. W latach 1163-1201 z inicjatywy księcia Bolesława Wysokiego powstał romański pałac książęcy i położona obok kaplica dworska. W latach 1242-1266 z inicjatywy księcia Henryka III stare obwałowania wymieniono na mury ceglane. W latach 1270-1290 Henryk IV Probus na miejscu starszej kaplicy dworskiej wzniósł nową, gotycką kaplicę i kaplicę grobową związaną z klasztorem cysterskim. Rozbudowany został także pałac książęcy i wzmocniono mury basztami.
   U schyłku XIII wieku na obszarze Ostrowa Tumskiego coraz bardziej rosła rola duchowieństwa. Gdy Henryk IV erygował kolegiatę św. Krzyża, wyspa została podzielona na część zachodnią – książęcą i wschodnią – biskupią. Po śmierci Henryka IV zamek piastowski użytkowany był coraz rzadziej. W latach 1329–1335 teren zamku został użyczony kapitule kolegiaty św. Krzyża na cele mieszkalne, a wkrótce podzielony płotami na siedem parceli. W 1382 Wacław IV rozważał rozbudowę zamku, wkrótce jednak tego zaniechał. W 1439 kapituła uzyskała teren na własność i zarządzała nim do sekularyzacji w 1810.

Architektura

   Zamek romański z okresu od końca XII do połowy XIII wieku składał się z trójbocznego narysu wałów drewniano – ziemnych w których obrębie stały liczne budowle. Były to dwór biskupi, romański pałac książęcy i położona obok osiemnastoboczna kaplica dworska. Zbudowane w końcu XII wieku palatium miało formę romańskiego donżonu o wymiarach około 15×17 metrów. Jak mówi wzmianka z 1239, w palatium znajdowała się przynajmniej jedna komnata, czyli pomieszczenie mieszkalne ogrzewane kominkiem. W czasach Henryka IV budynek mieszkalny został powiększony o trakt położony po północnej stronie  i przedłużony o ciągnące się w kierunku północno-zachodnim skrzydło o charakterze gospodarczym. W jego pobliżu przypuszczalnie znajdowała się kuchnia i łaźnie. Palatium pierwotnie było dwu lub trzykondygnacyjne.
   W zachodniej części zamku rozpoczęto w latach 30-tych XIII wieku budowę późnoromańskiej ceglanej kaplicy na planie krzyża z czterofilarowym wnętrzem. Nawa miała rozpiętość około 11 metrów i boki na przemian krótsze i dłuższe. Do krótkich boków przylegały trzy czworoboczne apsydy, a od północnego wschodu kwadratowe prezbiterium zamknięte było taką samą apsydą.
   Od połowy XIII wieku zamek otaczały ceglane mury obronne. W latach 1270-1290 gotycka przebudowa Henryka IV Probusa doprowadziła także do przebudowy osiemnastobocznej kaplicy na nową, ośmioboczną, gotycką. Przylegała ona od strony wschodniej do również nowego budynku, zapewne stanowiącego opactwo premonstratensów. W ten sposób powstał po północnej stronie zamku ciąg zabudowy o długości około 120 metrów. W latach 80-tych XIII wieku Henryk IV rozpoczął budowę kaplicy św. Marcina i założenia klasztornego cystersów, przeznaczonych na rodzinne mauzoleum. Roboty budowlane nad tymi obiektami przerwano w roku 1278 roku. W XIII-XIV wieku cała północna strona terenu ograniczona była budynkiem mieszkalnym i kaplicą. Z pozostałych stron teren zamkowy otoczony był ceglanym murem wysokości około 6-7 metrów. W murach znajdowały się dwie bramy: Wodna od zachodu i prowadząca na pozostałą część Ostrowa, wschodnia Brama Grodzka. Ponadto istniała baszta południowa i zachodnia.

Stan obecny

   Współcześnie najlepiej widoczną pozostałością po zabudowie zamkowej jest silnie przebudowany kościół, czy też kaplica św Marcina. Mury głównego korpusu dawnego gotyckiego palatium zachowały się do wysokości pierwszego i częściowo drugiego piętra jako piwnica i parter obecnego budynku ul. św. Marcina 12. Widoczne są także fundamenty, być może nigdy nie dokończonego, opactwa cysterskiego znajdującego się na terenie zamku.

pokaż kościół św Marcina na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.

Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.