Historia
Na odrzańskiej wyspie zwanej Ostrowem Tumskim już we wczesnym średniowieczu powstał gród, stanowiący jedną z głównych siedzib pierwszych Piastów i ich urzędników. Chronił on przeprawy przez Odrę, będącej częścią wielkiego szlaku handlowego i komunikacyjnego. Składał się z siedziby książęcej i podgrodzia na którym wzniesiono w 1000 roku katedrę erygowanego wówczas biskupstwa. Obok katedry powstał murowany dwór biskupi oraz zabudowania mieszkalne kanoników. Sam gród stał się najważniejszą siedzibą księcia Bolesława Wysokiego, syna Władysława II Wygnańca, po jego powrocie do kraju w 1163 roku, a następnie kolejnych książąt piastowskich z linii śląskiej. W źródłach pisanych odnotowany został w 1239 roku jako „nostra caminata” Henryka Pobożnego, „castro nostro Wrat” Henryka III Białego oraz „castro lapideo in curia nostra” Henryka III Białego w 1265 roku i „castro lapideo in caminata nostra” w 1266 roku.
Od XII wieku na terenie grodu rozpoczęto sukcesywne wymienianie drewnianej zabudowy grodu na murowaną. W latach 1163-1201 z inicjatywy księcia Bolesława Wysokiego powstać mógł romański donżon, symbol władzy w środowisku zbuntowanych śląskich możnowładców i pretendentów do władzy. Następca Bolesława, Henryk Brodaty, miał rezydować więcej w pobliżu organizowanego przez siebie miasta i na terenie dworu na lewym brzegu Odry, a przez to mniej inwestować w rozbudowę zamku. Z drugiej strony okres rządów Henryka był bardziej stabilny, niż czasy biorącego udział w licznych konfliktach i zmaganiach Bolesława Wysokiego, dwukrotnie, w 1172 oraz w 1177 roku, wygnanego z Wrocławia przez młodszego brata Mieszka Plątonogiego. Również sytuacja ekonomiczna bardziej sprzyjałaby dużym inwestycjom budowlanym w XIII wieku. Z fundacji Henryka lub jego żony Jadwigi powstać mogła jedna z kaplic grodowych na planie krzyża, najpóźniej wzniesiona w krótkim okresie rządów ich syna, Henryka Pobożnego.
Najazd mongolski z 1241 roku pomimo, iż zniszczył osadę na lewym brzegu rzeki, nie spowodował większych szkód na Ostrowie, a zwłaszcza na otoczonym wałami grodzie. Wpłynął natomiast na decyzję o modernizacji przestarzałych obwarowań. Prawdopodbnie około lat 1242-1266 z inicjatywy księcia Henryka III Białego stare obwałowania drewniano – ziemne stopniowo wymieniono na mury ceglane. Następnie w latach 1270-1290 Henryk IV Probus przeprowadził gotycką przebudowę zamku. Na miejscu starszej zabudowy dworskiej wzniósł on nowy zespół zabudowań mieszkalno – reprezentacyjnych oraz ufundował kaplicę grobową związaną z klasztorem cysterskim.
U schyłku XIII wieku na obszarze Ostrowa Tumskiego coraz bardziej rosła rola duchowieństwa. Gdy Henryk IV erygował kolegiatę św. Krzyża, wyspa została podzielona na część zachodnią – książęcą i wschodnią – biskupią. Po śmierci Henryka IV zamek piastowski użytkowany był coraz rzadziej. W latach 1329-1335 jego teren został użyczony kapitule kolegiaty św. Krzyża na cele mieszkalne, przez co wkrótce potem został podzielony na siedem parcel. W 1382 roku Wacław IV rozważał rozbudowę zamku, wkrótce jednak tego zaniechał. W 1439 kapituła uzyskała teren na własność i zarządzała nim do sekularyzacji w 1810 roku. Nowi właściciele nie potrzebowali książęcych zabudowań mieszkalnych ani obwarowań zamkowych, które w okresie nowożytnym ulegały stopniowym przebudowom i pracom rozbiórkowym. Dodatkowe zniszczenia przynosiły działania wojenne, w tym ostatnie z czasów drugiej wojny światowej. Po jej zakończeniu odbudowana została jedynie dawna kaplica zamkowa pod wezwaniem św. Marcina.
Architektura
Wczesnośredniowieczny gród wzniesiono na zachodnim cyplu wyspy, tuż przy przeprawie przez Odrę, która składała się z kilku mostów zbudowanych nad rozgałęziającymi się korytami rzeki. Z tego szlaku, obok przystani rzecznej, wjazd prowadził na podgrodzie oraz przebiegał przez teren grodu, ograniczony dwoma bramami, umożliwiającymi pełną kontrolę działalności gospodarczej, ponieważ pierścień wałów szczelnie blokował zwężoną część wyspy. Powstały w X wieku gród miał zarys trójbocznego owalu o wielkości 2000 metrów kwadratowych, który co najmniej dwukrotnie był powiększany: po raz pierwszy w kierunku południowym (X-XI wiek), a po raz drugi w kierunku wschodnim (XI wiek) osiągając ostatecznie obszar około 4200 metrów kwadratowych. Wał grodu miał w przyziemiu około 12,5 metra szerokości, przekrój w formie trapezu oraz zwieńczenie przypuszczalnie w postaci częstokołu bądź drewnianego blankowania. W XI wieku wzmocniony został masywnymi nasypami drewniano-ziemnymi o konstrukcji hakowo-przekładkowej (rusztowej). Bramy ochraniały niewysokie drewniane budowle o formie wieżowej.
Zamek romański z drugiej połowy XII wieku składał się z trójbocznego narysu wałów drewniano – ziemnych w których obrębie stały liczne budowle, w tym murowane, wzniesione z cegły w wątku wendyjskim, przy czym te najważniejsze przypuszczalnie zgrupowane były w części północnej dziedzińca, tuż przy obwałowaniach. Była to przede wszystkim romańska okazała budowla osiemnastoboczna, prawdopodobnie o funkcji donżonu. W nieznanym miejscu znajdowała się romańska kaplica św. Piotra (wzmiankowana w 1175 roku), podobnie jak pierwotna kaplica św. Marcina (wzmiankowana w 1149 roku). Ze względu na położenie bram po stronie zachodniej i południowo – wschodniej, oraz przebiegającej przez zamek drogi, pozostała część dziedzińca mogła pełnić funkcje gospodarcze, podległe rezydencjonalno – reprezentacyjnym zabudowaniom na północy.
W czwartej ćwierci XII wieku w północnej części zamku wzniesiona została okazała budowla na planie osiemnastoboku o zewnętrznej średnicy 24,5 metra, odcinkach ścian długości 4,1 metra i ceglanych murach grubości 1,1 metra. Elewacje budynku przy dość cienkich murach wzmacniały od zewnątrz i wewnątrz lizeny, najpewniej połączone ze sobą dekoracyjnymi łękami, w planie tworzące osiemnaście trapezowych filarów. Konstrukcja ta, charakteryzująca się punktowym obciążeniem fundamentów, mogła zostać wybrana ze względu na niestabilne podłoże wyspy i spróchniałe struktury dawnych wałów grodowych. Pośrodku wnętrza na masywnym, kolistym fundamencie wznosił się ceglany filar, prawdopodobnie wspierający drewniany strop o promieniście ułożonych belkach (wnętrze było zbyt obszerne na założenie sklepienia). Ściany budynku prawdopodobnie zawierały wąskie i wydłużone otwory okienne lub strzeleckie, a całość nakrywał stożkowaty dach kryty gontem. Była to konstrukcja surowa i niemal całkowicie pozbawiona detalu architektonicznego, co było charakterystyczne dla wczesnych budowli sakralnych i dla świeckich budowli obronnych. Mogła być zredukowaną wersją cesarskiej kaplicy z Akwizgranu, wzorowaną również na naśladujących ją kaplicach z Brugii, Groningen czy Leuven, albo raczej wieżą mieszkalną w typie donżonów takich jak na zamku Windsor, Château Gaillard, czy Thionville. Wzorem dla wrocławskiej budowli mogły być także ceglane lombardzie budowle sakralne i obronne.
Początkowo budowla osiemnastoboczna była wolnostojąca, nie licząc częściowego wtopienia w miąższ drewniano – ziemnego wału grodowego. Wkrótce jednak budynek w bliskiej odległości otoczył niski zewnętrzny mur (fr. chemise, niem. Mantelmauer), dodatkowo wzmocniony glinianą okładziną. Mur zewnętrzny miał około 2 metrów grubości i oddalony był od osiemnastoboku o 1,4 – 1,6 metra, co pozwoliłoby umieścić we wnętrzu schody lub korytarze. Z tego powodu przeciął on starsze obwałowania, choć sam został otoczony współczesnym mu wałem o grubości co najmniej 7 metrów, który utworzył oskarpowanie jego dolnej części. Znaczna grubość muru płaszczowego wskazywałaby, że był on zwieńczony w koronie chodnikiem straży, być może połączonym z piętrem osiemnastobocznej wieży. Całe założenie, a więc osiemnastoboczna wieża i jej zewnętrzny mur płaszczowy, znajdowały się w północno – wschodniej części dziedzińca, w kluczowym ze względów obronnych miejscu, w pobliżu połączenia rdzenia zamku z podgrodziem.
Być może jeszcze za życia księcia Bolesława Wysokiego lub wkrótce po jego śmierci w 1201 roku, w północno – wschodnim narożniku powiększonego zamku wzniesiono duży murowany budynek na rzucie prostokąta. Stanowił on albo własność konwentu benedyktynów, po 1190 roku premonstratensów, albo był domem mieszkalno – gospodarczym związanym z dworem panującego. Była to dwuizbowa budowla o wymiarach 14,3 x 30 metrów i stosunkowo cienkich ceglanych ścianach grubości 0,8 metra. Słabe ściany, brak przypór oraz lekkie fundamentowanie wskazywałyby, że dom nie był wysoki. Zapewne nie posiadał murowanego piętra, a co najwyżej drewnianą nadbudowę. Pomieszczenia ogrzewały gorącym powietrzem wpierw jeden, a następnie dwa piece typu hypocaustum, umieszczone obok siebie, pośrodku południowej części budynku, pod podłogą przyziemia. Po pewnym czasie zastąpiono je jednym piecem typu rusztowego. Odprowadzający z nich dym komin mógł być wtopiony w ściany wewnętrzne, dzielące budynek na mniejsze izby.
W latach 20-tych lub 30-tych XIII wieku w zachodniej części zamku rozpoczęto budowę późnoromańskiej kaplicy na planie krzyża, wzniesionej z cegły w technice opus emplectum. Posiadała ona masywne mury grubości 1,4 metra w nawie, 1,2 metra w prezbiterium i 1,7 metra w apsydach. Nawa miała rozpiętość około 15,5 metra, z bokami na przemian krótszymi i dłuższymi. Do krótkich boków przylegały trzy czworoboczne apsydy, zaś od północnego – wschodu kwadratowe prezbiterium, zamknięte także apsydą. Sklepienia wnętrza przypuszczalnie wsparto na czterech filarach tworzących nawę okrężną, otaczającą podwyższoną i z pewnością oświetloną z góry nawę centralną. Masywne, jak na budowlę sakralną mury oraz zagłębienie posadzki wskazywałyby na dwukondygnacyjność nawy, a niewielka nieregularność apsydy zachodniej na umieszczone w niej schody na emporę. Architektura kaplicy była unikatowa na terenie Polski, a najbliższa stylistycznie zamkowej kaplicy w Legnicy, wykazującej mniej złożoną formę, choć bogatszy wystrój rzeźbiarski.
W XIII wieku zamek zaczęto otaczać ceglanymi murami obronnymi, w miejscu sukcesywnie usuwanych obwałowań drewniano – ziemnych. W ich narożnik północno – wschodni osadzono niewielki, wzmocniony od północy masywnymi przyporami budynek na planie prostokąta, złożony z dwóch izb o nieznanym przeznaczeniu, z których zachodnia miała wymiary 7,7 x 6,4 metra i podsklepione przyziemie. Budynek miał grube mury o szerokości 1,4 – 1,7 metra, musiał więc być ściśle związany z obwodem obronnym zamku. Jeszcze w pierwszej połowie XIII wieku ten niewielki dom powiększono od strony dziedzińca ku południowi, co musiało być związane z rozbiórką dużego domu z piecem rusztowym. W efekcie powstał masywny budynek na planie zbliżonym do kwadratu o bokach długości około 17 metrów, być może o funkcji donżonu, a więc o formie wieżowej. Od strony zewnętrznej nadal otaczały go masywne stare przypory, a kolejnymi, nieco płytszymi, wzmocniono ściany z pozostałych stron. We wnętrzu w części zachodniej utworzono podsklepioną piwnicę z zejściem od strony południowej. Parter miał podział trójdzielny, dwutraktowy. Dzięki masywnym murom wyżej znajdować się mogła jeszcze co najmniej jedna, a być może dwie lub trzy kondygnacje.
W pierwszym trzydziestoleciu XIII wieku rozbudowa zamku doprowadziła do przekształcenia osiemnastobocznego donżonu w podłużny pałac. W jego zachodniej części znajdowała się sekcja mieszkalna na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach około 14 x 15 metrów, ściśle przylegająca do osiemnastoboku, wzniesiona z cegły w wątku wendyjskim w technice opus emplectum. Miała ona masywne mury grubości od 2,7-3 metrów do 4 metrów w partii północnej. Dzięki temu mieściła co najmniej dwie kondygnacje nadziemne i piwnicę. W grubszej ścianie północnej osadzono korytarz komunikacyjny o szerokości 1,2 metra, mieszczący zejście do piwnicy. Po wschodniej stronie osiemnastoboku mury prawdopodobnie kontynuowały przebieg, tworząc symetryczne założenie o długości około 50 metrów. Choć ściana południowa przecięła mur osiemnastobocznego donżonu, to mógł on jeszcze funkcjonować, tym bardziej, że w innych miejscach nowsze mury dostawiono do starych pilastrów donżonu bez naruszania ich konstrukcji. Rozebraniu uległaby jedynie południowa część osiemnastoboku, gdzie zapewne wzniesiono nową fasadę od strony dziedzińca. Według wzmianki z 1239 roku w pałacu mieściła się co najmniej jedna komnata ogrzewana kominkiem. W części północnej, położonej najbliżej rzeki, zapewne znajdowały się toalety i odpływ ścieków. W pobliżu mogła też funkcjonować kuchnia i łaźnie.
Około połowy XIII wieku zamek ostatecznie zamknięty został wzdłuż całego obwodu pierścieniem ceglanego muru obronnego. Utworzony został on na rzucie poligonalnym, obejmującym powierzchnię około 9 tysięcy metrów kwadratowych, czyli większą niż obszar dawnego grodu. Mury wzniesiono na kulminacji osiadłych już wałów lub poza ich obrębem, dzięki czemu powiększono obwód obronny. Niejednorodność sposobu fundamentowania i oskarpowania poszczególnych odcinków wskazywałaby na etapowość powstawania murowanych obwarowań i na zróżnicowaną stabilność podłoża. Fragmenty zbudowane po południowej i wschodniej stronie zamku posadowiono na ceglanych filarach spiętych odcinkowymi łękami. Nie zostały podparte przyporami, ale wzmocnieniem ich konstrukcji były niewielkie czworoboczne baszty. Grubość kurtyn w tamtej części była zróżnicowana, od zaledwie 0,9 metra do 1,3 metra. Odcinek północno – zachodni o masywniejszej grubości 2 metrów wzmocniony był przyporami rozmieszczonymi co około 10-11 metrów. Jego wysokość sięgała około 11 metrów do poziomu ganku straży.
W latach 1270-1290 gotycka przebudowa Henryka IV Probusa doprowadziła do całkowitego usunięcia osiemnastobocznego donżonu (rozebranego do fundamentów) i przekształcenia połączonego z nim pałacu na gotycką budowlę ośmioboczną, przenikającą się z budynkiem o prostokątnym planie. Całość wzniesiona została z cegły w wątku wendyjskim, przy wykorzystaniu granitu i piaskowca do utworzenia detalu architektonicznego (cokół, obramienia otworów okiennych i portalowych), przy czym w sporych ilościach wykorzystywano starszy rozbiórkowy materiał budowlany. Wewnętrzna średnica oktagonu wynosiła 17,6 metrów. Posiadał on podłużny, podparty przyporami aneks po stronie wschodniej i drugi aneks od zachodu, co łącznie dawało około 50 metrowy ciąg zabudowy, przy szerokości około 14,1 metrów. Również sama część ośmioboczna była podparta przyporami, przez które od strony dziedzińca prawdopodobnie przechodził ganek. Budynek miał wejście od południa, utworzone pomiędzy przyporami od strony dziedzińca, o szerokości około 2 metrów. Niezależnie od tego jaką funkcję pełnił oktagon, same rozmiary tej budowli i oryginalny plan łączący rzut podłużny i element centralny w jednej bryle, świadczyły o wielkich ambicjach śląskiego władcy i jego budowniczych.
Budowla ośmioboczna prawdopodobnie mieściła dwie lub aż trzy kondygnacje. Zagłębione w ziemi na 1,2 metra przyziemie, przykryte wieloprzęsłowym sklepieniem na filarach, przeznaczone mogło być dla służby, załogi i na cele gospodarcze. Pierwsze piętro w ośmioboku hipotetycznie mogło mieścić kaplicę z okrężną galerią wspartą na masywnych przyporach, ale z uwagi na znaczną ilość budowli sakralnych na zamku, mogła się tam znajdować świecka przestrzeń reprezentacyjna w postaci dużej auli. W takim wypadku wschodni aneks mieściłby nie prezbiterium, ale trybunę księcia. Aneks zachodni natomiast mógł być na piętrach przeznaczony na komnaty mieszkalne. W oktagonie sklepienie opierać się mogło na czterech filarach lub jednym masywnym pośrodku. Wewnętrzne połączenie piętra auli lub kaplicy z jej galerią prowadziło po kręconych schodach w grubości muru północnego. Ponadto w grubości przypory północno – zachodniej znajdował się wewnętrzny korytarz o szerokości 1,6 metra, który prowadził do danskeru. Kolejny korytarz ukryto przy połączeniu ściany północnej pałacu i północno – wschodniego boku poligonalnej apsydy.
W latach 80-tych XIII wieku Henryk IV rozpoczął budowę kaplicy grobowej NMP (później przemianowanej na św. Marcina) i założenia klasztornego cystersów, przeznaczonych na rodzinne mauzoleum. Kościół składał się z podłużnego prezbiterium i przylegającej do niego od zachodu ośmiobocznej nawy, Pierwotnie był budowlą trzypoziomową, opiętą pionowymi przyporami z wnękami w dolnej części i oknami galerii w części górnej. Nawa przykryta była dachem ostrosłupowym z drewnianą latarnią, stykającym się z dwuspadowym dachem prezbiterium. Wejście główne, dostępne ze schodów zewnętrznych i podcienia przedsionka pomiędzy dwoma przyporami, prowadziło od strony północnej. Dwa trakty spiralnych schodów, osadzone w dwóch najgrubszych przyporach frontowych, łączyły przyziemie z głównym poziomem kaplicy i główny poziom z górną galerią. Szeroką na 2,1 metra i wysoką na około 6-7 metrów galerię od wnętrza kaplicy oddzielały arkady i parapet. Zagłębione przyziemie miało zostać przykryte sklepieniem wspartym na pojedynczym filarze pośrodku oktogonu, a piętro główne z prezbiterium sklepieniem krzyżowo – żebrowym, ale roboty budowlane nad kaplicą oraz klasztorem przerwano w 1278 roku.
W XIII-XIV wieku cała północna strona terenu zamku ograniczona była zabudową mieszkalno – sakralną. Z pozostałych stron teren zamkowy otoczony był opisanym powyżej ceglanym murem o wysokości około 8-11 metrów i grubości przeważnie oscylującej w granicach 1,7 – 1,9 metrów. Wydzielał on wewnętrzny, główny i nieregularny dziedziniec o wielkości około 30 x 50 metrów, przylegający od wschodu do siedziby opactwa, od zachodu do drugiego dziedzińca o funkcji gospodarczej, a od południa do obszaru z ogrodem i zabudowaniami załogi zamku lub budynkami pomocniczymi. W murach znajdowały się dwie bramy: Wodna od zachodu i prowadząca na pozostałą część Ostrowa, wschodnia brama Grodzka. Obie były flankowane czworobocznymi wieżami. Ponadto istniała mniejsza baszta południowa i zachodnia. Ta pierwsza była wysunięta poza obwód muru, czworoboczna, o wymiarach 4,7 x 4,3 metra, z murami grubymi na 1,4 metra. Jej ciasne wnętrze w przyziemiu służyć mogło jedynie za pomieszczenie dla straży, pomniejszone dodatkowo w wyższych kondygnacjach przez schody. Pierwotnie prawdopodobnie była basztą wykuszową, otwartą od strony dziedzińca i nie wyrastającą ponad poziom murów obwodowych.
Stan obecny
Współcześnie najlepiej widoczną pozostałością po zabudowie zamkowej jest silnie przebudowany kościół, czy też kaplica grobowa św. Marcina. Mury głównego korpusu dawnego gotyckiego palatium zachowały się do wysokości pierwszego i częściowo drugiego piętra, jako piwnica i parter nowożytnego budynku. Widoczne są także fundamenty, być może nigdy niedokończonego opactwa cysterskiego, jakie funkcjonowało na terenie zamku. W 2024 roku w podziemiach Ostrowa Tumskiego przy ul. św. Marcina 12 otwarto przygotowywaną od długiego czasu ekspozycję, prezentującą zachowane romańskie i gotyckie relikty zamku (między innymi dwa piece hypocaustum, filary fundamentowe XII-wiecznego donżonu, odnalezione w trakcie prac archeologicznych detale architektoniczne). Wystawa otwarta jest od 1 kwietnia do 31 października, od wtorku do niedzieli.
pokaż kościół św Marcina na mapie
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Badura J., Kastek T., Topograficzne uwarunkowania lokalizacji zamków wrocławskich, „Archaeologia Historica Polona”, 26/2018.
Bartz W., Caban M., Chorowska M., Wodejko E., The Piast castle on Ostrów Tumski island in Wrocław, „Archaeologia Historica Polona”, 28/2020.
Chorowska M., Dylematy wokół zamku książęcego na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu w świetle badań archeologiczno-architektonicznych z lat 2011-2012 oraz 2014 [w:] Katedra, ratusz, dwór. Wielkie miasta a władza świecka i kościelna w kulturze średniowiecznej Europy, Poznań 2014.
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Chorowska M., Mruczek R., Silesian landscape with a castle in the background. A Wrocław donjon of the prince-crusade, „Architectus”, 1(73), 2023.
Grzybkowski A., Średniowieczne kaplice zamkowe Piastów Śląskich, Warszawa 1990.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Małachowicz E., Wrocławski zamek książęcy i kolegiata św. Krzyża na Ostrowie, Wrocław 1994.
Świechowski Z., Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000.