Wrocław – ratusz

Historia

   Lokowany w XIII wieku Wrocław początkowo nie posiadał specjalnego budynku dla pięcioosobowej rady miejskiej i jedenastoosobowej ławy, które w przeciwieństwie do dziedzicznego wójta posiadały ograniczone kompetencje. Możliwe iż rada na początku zbierała się w jednej z wynajmowanych kamienic miejskich. Najstarsza część ratusza powstała, jak wnioskuje się ze źródeł pisanych, do roku 1299, kiedy to wypłacono wynagrodzenie budowniczym Martinusowi i Albericusowi oraz zanotowano wpłatę za jednorazowe wynajęcie budynku sukiennikom. Ta najstarsza część budynku, określana wówczas jako consistorium, poza zgromadzeniami mieszczan posiadała także funkcję handlową.
   W 1326 roku miasto wykupiło od potomków dziedzicznego wójta jego przywileje i obowiązki. Zwiększone kompetencje i prestiż spowodowały konieczność budowy nowej siedziby dla rady. Już w latach 1328-1333 w sąsiedztwie consistorium zbudowano drugi, mniejszy budynek Rady i Ławy. Zespół tych budowli zyskał odtąd rangę ratusza, a całość była określana jako praetorium lub novus domus. W latach 1343-1357 zbudowano Izbę Sądową, przylegającą od południa do budynku rady i od wschodu do consistorium.  W 1345 roku biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli wyraził zgodę na urządzenie w niej kaplicy.
   W początku XV wieku dwukrotnie władzę w Ratuszu przejęto siłą: w 1406 na Ratusz napadli partycjusze, zaś w 1418 został on zajęty przez plebejuszy, którzy ścięli burmistrza oraz pięciu ławników. Od lat 70-tych XV wieku do 1504 w kliku etapach budowlanych powiększono ratusz od południa, zwiększając znacznie jego powierzchnię i nadając całości bardziej reprezentacyjny charakter. W 1559 roku wieże ratusza podwyższono i nakryto renesansowym hełmem, a w 1615 podzielono południową część parteru na kilka mniejszych pomieszczeń.
   Od 1808 roku wnętrza Ratusza ulegały stopniowej degradacji. Przestarzały obiekt nie odpowiadał wymogom nowoczesnej administracji i wkrótce radni przenieśli się do wybudowanego nieopodal Nowego Ratusza. Niszczały również reprezentacyjne elewacje budowli. Dopiero pod koniec XIX wieku przeprowadzono pierwsze prace konserwacyjne, kontynuowane w latach 30-tych XX wieku. Usunięto m.in. otaczające ratusz budy handlowe. W trakcie walk o Wrocław w 1945 roku ratusz został uszkodzony. Jego reprezentacyjny charakter przywróciły mu liczne powojenne odbudowy i konserwacje.

Architektura

   Najwcześniejsze consistorium z końca XIII wieku składało się z dwutraktowej, parterowej, podpiwniczonej i nakrytej stropem hali oraz przylegającej od zachodu wieży. Budynek był wolno stojący, od północy znajdowało się przejście między nim a Domem Kupców, wejście zaś było zapewne po stronie południowej. Dobudowany w 1333 roku budynek Rady i Ławy przy północno-wschodnim narożniku, był znacznie mniejszy. Nad jego głębiej posadowioną piwnicą zbudowano suterenę z przejściem na powstały między consistorium a Domem Kupców dziedziniec. Z tego przejścia dostępne były cele więzienne, służące jako areszt. W kolejnej kondygnacji wysokiego parteru znajdowała się izba rady miejskiej z trzema lancetowatymi oknami. Odbywały się w niej posiedzenia 23 osobowej rady miejskiej. Początkowo przykryta była drewnianym stropem, a od połowy XV wieku sklepieniem krzyżowo – żebrowym. Ta murowana w wątku romańskim część budynku stanowi obecnie aneks północno-wschodni ratusza.

   W 1357 roku dostawiono do consistorium Izbę Sądową zwaną także Wójtowską w której odbywały się rozprawy sądowe. Początkowo przykryta była ona drewnianym stropem, który w 1456 roku zastąpiono sklepieniem gwiaździstym opartym na pojedynczym, środkowym filarze. Po północnej stronie pomieszczenia umieszczono podwyższenie które służyło sądowi jako podium, a na piętrze znajdowała się kaplica z wykuszem przeznaczonym na ołtarzyk. Zapewne w tym samym czasie nadbudowano piętro nad dawnym dwutraktowym consistorium oraz nad salą rady miejskiej. Wieżę podniesiono o kilka metrów i nakryto wysokim ośmiobocznym hełmem z galeryjką. Hełm otoczono balustradą nad murowaną częścią wieży. W drugiej połowie XIV wieku powstały parterowe dobudówki po stronie wschodniej i zachodniej. Wschodnia była siedzibą wójta i jego kancelarii.

   W 1428 roku powstała dobudówka przy Izbach Rady i Ławy. Mieściła ona pomieszczenie Kancelarii Rady, pierwotnie przykryte drewnianym stropem, a od końca XV wieku sklepieniem sieciowym z polichromowanymi zwornikami w kształcie m.in. głowy Jana Chrzciciela, orła śląskiego, lwa czeskiego, czy litery “W”, inicjału miasta. Kancelaria była miejsce pracy sekretarza Rady i syndyka, którzy uczestnicząc w posiedzeniach sporządzali niezbędną dokumentację.
  Około 1480 roku mistrz kamieniarski Hans Berthold z Peterem Franczke wznieśli trakt południowy, a Peter Preusse z Bricciusem Gauske trzy południowe ryzality z bogato zdobionymi partiami piętra, nadwieszonymi w formie wykuszy. Trakt środkowy i północny uzyskały w tym czasie wspólny dach i wysoki, bogato zdobiony szczyt ze sterczynami od strony wschodniej. Południowy trakt oraz aneks północno-wschodni przekryto osobnymi, niższymi dachami. Elewacje Ratusza otynkowano i pokryto w 1510 roku dekoracją malarską. W 1548 od strony dziedzińca powiększono aneks północno-wschodni. W jego nowej części umieszczono na parterze kancelarię rady, a na piętrze kancelarię ławy z renesansowym wykuszem skierowanym na dziedziniec.

Stan obecny

   Ratusz we Wrocławiu jest unikatowym w skali europejskiej zabytkiem świeckiej architektury gotyckiej. Współcześnie mieści się w nim oddział wrocławskiego Muzeum Miejskiego, Muzeum Sztuki Mieszczańskiej, stanowiąc niejako jego główny eksponat. Można go zwiedzać od środy do soboty w godzinach 10.00-17.00, a w niedzielę od 10.00-18.00. W środę wstęp jest bezpłatny. W piwnicach Ratusza znajduje się Piwnica Świdnicka, jeden z najstarszych lokali gastronomicznych w Europie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch J, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Strona internetowa wikipedia.org, Ratusz we Wrocławiu.