Wrocław – miejskie mury obronne

Historia

   Wrocław powstał na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych wiodących z południa nad Bałtyk i z Rusi na zachód. We wczesnym średniowieczy był jedną z ważniejszych osad plemienia Ślężan. Od końca IX aż do połowy X wieku wraz z całym Śląskiem należał do państwa czeskiego, a od około 990 roku wszedł w skład państwa piastowskiego. Głównym elementem Wrocławia był wówczas drewniano – ziemny gród na Ostrowiu Tumskim, siedziba feudała i jego świty. Obok, na obwarowanym także podgrodziu, mieszkali rzemieślnicy i kupcy. W 1000 roku Wrocław został obrany na stolicę biskupstwa, a od 1138  roku będąc stolicą osobnej dzielnicy zaczął odgrywać coraz większą rolę. Obszar pierwotnego podgrodzia na Ostrowiu Tumskim, zbyt mały wobec wzrastającej szybko liczny ludności i nowych fundacji, został rozszerzony o tereny położone na północy i na zachodnim brzegu Odry (na Ołbinie powstał klasztor benedyktynów, a na wyspie Piasek klasztor kanoników regularnych). Na lewym brzegu Odry rozwinęła się natomiast osada tkaczy walońskich. Około 1229 roku rozplanowano pierwszy rynek i wytyczono ulice, jednak ten żywiołowy rozwój przerwał najazd tatarski z 1241 roku.
   Zniszczenia spowodowane przez Mongołów uświadomiły mieszczanom potrzebę wzniesienia wokół miasta murów obronnych, które pozwoliłyby w przyszłości ich ochronić. Budowę murowanych obwarowań rozpoczęto około połowy XIII wieku, na miejscu wcześniejszych ziemnych wałów z palisadą, bądź częstokołem. Najpóźniej, bo pod koniec XIII stulecia wzniesiono obwarowania od strony rzeki. W 1291 roku przekop przed murami zastąpiono na rozkaz Henryka V szeroką fosą (Czarna Oława), nawodnioną wodami rzeki Oławy.

   Miasto szybko się rozrastało i już w XIV wieku zabudowa, która powstała na zewnątrz murów miejskich była na tyle znaczna i rozległa, że postanowiono od południa i zachodu wybudować nowy pierścień murów i otoczyć go fosą. Prace nad nowym obwodem trwały od 1299 do 1351 roku, natomiast obszar Nowego Miasta otrzymał obwarowania od wschodu dopiero w XV wieku. Starszy mur wewnętrzny utracił wówczas funkcje militarne. Poprzecinany wieloma furtami, prowadzącymi na mostki przerzucone nad Czarną Oławą (fosą), był wchłaniany przez zabudowę mieszkalną. Najwcześniej, bo jeszcze na początku XIV wieku, proces ten zaczął się po stronie zachodniej, gdzie na gruntach komunalnych powstały osiedla niewielkich domków rybaków, białoskórników, kołodziejów i garncarzy.
   System fortyfikacji był stale rozbudowywany i ulepszany w miarę jak zmieniała się technika wojenna. Wraz z rozpowszechnieniem się prochu i pod wpływem doświadczeń z wojen husyckich, w latach 70-tych XV wieku dobudowano drugi, zewnętrzny pierścień obwarowań z bastejami. W XVII wieku natomiast wprowadzono przed dawnymi obwarowaniami system bastionowy. Konieczność ta, całkowicie zmieniająca wygląd przedpola miasta, wynikała ze zmian w sposobach walki, jakie dokonały się od schyłku średniowiecza. Rozwój broni palnej i technik oblężniczych, a przede wszystkim używanie coraz silniejszej artylerii spowodowało, że dawne ceglane mury miejskie straciły swoją wartość obronną. Po zajęciu Wrocławia przez wojska Napoleona, począwszy od 1807 roku rozpoczął się wieloletni proces burzenia murów obronnych Wrocławia.

Architektura

   Mur obronny Wrocławia był wysoki na około sześć do dziewięciu metrów, gruby na około 2 metry i zwieńczony krenelażem, który ochraniał chodnik obronny. Przypuszczać można, iż wysoki na 7 metrów mur z XIV wieku wzniesiono na grzbiecie wału piaszczysto-faszynowego, który opasywał obszar powiększonego miasta od 1261 roku. Nowy obwód składał się z nieco cieńszych murów, przez co jego chodnik obronny musiał być utworzony na drewnianym, krytym ganku, umieszczonym na odsadzce muru i podpartym ukośnymi belkami.
   Obwód obronny wzmocniono licznymi, prostokątnymi w planie basztami łupinowymi, otwartymi od strony miasta i wysuniętymi na 3,5 metra przed jego lico. Takie baszty zastosowano na większości obwodu, jednak w części północnej miasta, na mało stabilnych gruntach nad brzegami rzek Odry i Oławy, baszty miały w planie formę kwadratową i występowały obustronnie poza oś murów obronnych. Wszystkie najpewniej pierwotnie zbliżone były wysokością do kutyny muru obronnego i zwieńczone krenelażem. W pierwszej połowie XIV wieku zostały one podwyższone, zabudowane od strony miasta i przykryte czterospadowymi dachami. W XV stuleciu baszt było 39, rozstawionych co około 30 metrów, czyli w odległości maksymalnego skutecznego strzału z kuszy. W latach 70-tych XV wieku przystąpiono do budowy zewnętrznych fortyfikacji bastejowych. Przed głównym murem z XIV wieku powstał wówczas wał ziemny i niski mur, wzmocniony przez dziesięć półokrągłych bastei.
   Do miasta prowadziło pierwotnie pięć bram miejskich: Świdnicka od południa, Mikołajska od zachodu, Oławska od strony wschodniej oraz Ruska i Piaskowa (brama ta prawdopodobnie początkowo była zwykłą basztą, podwyższoną i zaopatrzoną w przejazd bramny na początku XIV wieku). W większości miały one kształt wieży bramnej na planie kwadratu z przejazdem na osi, zamykanym zwodzonym mostem. Wieńczył je dach kryty gontem. Po XIV-wiecznej rozbudowie nowe bramy: Świdnicka, Mikołajska i Oławska przejęły nazwy starych XIII-wiecznych wjazdów, powstała także pomocnicza brama Sakwowa w południowo – wschodnim narożu miasta oraz skromne bramy Ceglarska i Odrzańska. Od lat 20-tych XV wieku wzmocniono obronność bram rozbudowując przedbramia, zaopatrując w barbakany, przygotowując stanowiska dla broni palnej. W 1479 roku w obawie przed najazdami i na skutek doświadczeń po wojnach husyckich, zachodnia brama Mikołajska została rozbudowana o dwie basteje otaczające budynek bramny, przystosowane do ustawienia artylerii i użycia broni palnej. Podobne wzmocnienie otrzymała również brama Oławska oraz w 1525 roku brama Świdnicka, chroniona największą z wrocławskich bastei. Cały system uzupełniono w 1536 roku basteją u wylotu bramy Sakwowej.
   Zewnętrzną strefę obrony stanowiła nawodniona fosa i rzeka Odra od północy. Fosa zwana była także Oławą Miejską, albo Czarną Oławą i w formie nawodnionej powstała pod koniec XIII wieku. Na przełomie XIII i XIV stulecia, gdy wytyczono zewnętrzną linię fortyfikacji, przekopano również zewnętrzną fosą, odległą od Czarnej Oławy o około trzysta metrów. Początkowo zewnętrzna fosa przebiegała w środkowym odcinku nieco bardziej na północ, zaś kościół i klasztor joannitów Bożego Ciała znajdował się na wysuniętym przed bramę Świdnicką półwyspie.

Stan obecny

   Do dzisiaj z niegdyś potężnych obwarowań przetrwała jedynie rekonstruowana w znacznej części baszta Niedźwiadka wraz z krótkim fragmentem muru oraz dwie zabudowane baszty zewnętrzne przy Szpitalu Wszystkich Świętych. Fragment muru obronnego zobaczyć także można w pobliżu Arsenału Miejskiego.

pokaż basztę Niedźwiadka na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich. Tom IV Śląsk, red. R.Czaja, M.Młynarska-Kaletynowa, zeszyt 13 Wrocław, Wrocław 2017.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.

Przyłęcki M., Mury obronne miast Dolnego Śląska, Wrocław 1970.
Romanow J., Chronologia bramy Piaskowej w świetle wyników badań wykopaliskowych w roku 2000, “Silesia Antiqua”, t. 42, 2001.