Wrocław – miejskie mury obronne

Historia

   Wrocław powstał na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych wiodących z południa nad Bałtyk i z Rusi na zachód. We wczesnym średniowieczy był jedną z ważniejszych osad plemienia Ślężan. Od końca IX aż do połowy X wieku wraz z całym Śląskiem należał do państwa czeskiego, a od około 990 roku wszedł w skład państwa piastowskiego. Głównym elementem Wrocławia był wówczas drewniano – ziemny gród na Ostrowiu Tumskim, siedziba feudała i jego świty. Obok, na obwarowanym także podgrodziu, mieszkali rzemieślnicy i kupcy. W 1000 roku Wrocław został obrany na stolicę biskupstwa, a od 1138  roku będąc stolicą osobnej dzielnicy zaczął odgrywać coraz większą rolę. Obszar pierwotnego podgrodzia na Ostrowiu Tumskim, zbyt mały wobec wzrastającej szybko liczny ludności i nowych fundacji został rozszerzony o tereny położone na północy i na zachodnim brzegu Odry (na Ołbinie powstał klasztor benedyktynów, a na wyspie Piasek klasztor kanoników regularnych). Na lewym brzegu Odry rozwinęła się natomiast osada tkaczy walońskich. Około 1229 roku rozplanowano pierwszy rynek i wytyczono ulice, jednak ten żywiołowy rozwój przerwał najazd tatarski z 1241 roku.
   Zniszczenia spowodowane przez Mongołów uświadomiły mieszczanom potrzebę wzniesienia wokół miasta murów obronnych, które pozwoliłyby w przyszłości ich ochronić. Budowę murowanych obwarowań rozpoczęto około połowy XIII wieku, na miejscu wcześniejszych ziemnych wałów z palisadą, bądź częstokołem. Najpóźniej, bo pod koniec XIII stulecia wzniesiono obwarowania od strony rzeki.

   Miasto szybko się rozrastało i już w XIV wieku zabudowa, która powstała na zewnątrz murów miejskich była na tyle znaczna i rozległa, że postanowiono od południa i zachodu wybudować nowy pierścień murów i otoczyć go fosą. Prace nad nowym obwodem trwały od 1299 do 1351 roku. Obszar Nowego Miasta otrzymał obwarowania od wschodu dopiero w XV wieku.
   System fortyfikacji był stale rozbudowywany i ulepszany w miarę jak zmieniała się technika wojenna. Wraz z rozpowszechnieniem się prochu w XV/XVI wieku dodano drugi, zewnętrzny pierścień obwarowań z bastejami. W XVII wieku natomiast wprowadzono przed średniowiecznymi fortyfikacjami system bastionowy. Po zajęciu Wrocławia przez wojska Napoleona, począwszy od 1807 roku rozpoczął się wieloletni proces burzenia murów obronnych Wrocławia.

Architektura

   Mur obronny Wrocławia był wysoki na około sześć do dziewięciu metrów, gruby na około 2 metry i zwieńczony krenelażem. Wzmocniono go licznymi basztami łupinowymi otwartymi od strony miasta i wysuniętymi na 3,5 metra przed jego lico. W pierwszej połowie XIV wieku zostały one podwyższone, zabudowane od strony miasta i przykryte czterospadowym dachem. W XV stuleciu baszt było 39, rozstawionych co około 30 metrów. W późnym średniowieczu dobudowano drugi, zewnętrzny, niższy mur z bastejami.
   Do miasta prowadziło pierwotnie pięć bram miejskich: Świdnicka, Mikołajska, Ruska, Piaskowa i Oławska. W większości miały one kształt wieży bramnej na planie kwadratu z przejazdem na osi, zamykanym zwodzonym mostem. Wieńczył je dach kryty gontem. Po XIV-wiecznej rozbudowie nowe bramy: Świdnicka, Mikołajska i Oławska przejęły nazwy starych XIII-wiecznych wjazdów. W latach 1479-1503, w obawie przed najazdami husyckimi, zachodnia Brama Mikołajska została rozbudowana o dwie fortyfikacje bastejowe otaczające budynek bramny, przystosowane do ustawienia artylerii i użycia broni palnej. Podobne wzmocnienie otrzymała również Brama Świdnicka. Pozostałe bramy: Sakwowa, Ceglarska i Odrzańska, powstałe w zewnętrznym pasie murów w XIV wieku, były znacznie skromniejsze. Zewnętrzną strefę obrony tworzyła nawodniona fosa i rzeka Odra od północy.
   Zewnętrzną strefę obrony stanowiła fosa. Zwana była ona także Oławą Miejską, albo Czarną Oławą i powstała w XIII wieku. Na przełomie XIII i XIV stulecia, wytyczono zewnętrzną linię fortyfikacji z drugą, zewnętrzną fosą, odległą od Czarnej Oławy o około trzysta metrów. Początkowo zewnętrzna fosa przebiegała w środkowym odcinku nieco bardziej na północ, zaś kościół i klasztor joannitów Bożego Ciała znajdował się na wysuniętym przed Bramę Świdnicką półwyspie.

Stan obecny

   Do dzisiaj z niegdyś potężnych obwarowań przetrwała jedynie rekonstruowana w znacznej części Baszta Niedźwiadka wraz z krótkim fragmentem muru oraz dwie zabudowane baszty zewnętrzne przy Szpitalu Wszystkich Świętych. Fragment muru obronnego zobaczyć także można w pobliżu Arsenału Miejskiego.

pokaż Basztę Niedźwiadka na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.

Przyłęcki M., Mury obronne miast Dolnego Śląska, Wrocław 1970.