Wrocław – kościół św Stanisława, Doroty i Wacława

Historia

    Kościół wraz z przyległym klasztorem augustianów ufundowany został dla upamiętnienia porozumienia o prawach do Śląska, zawartego między Kazimierzem Wielkim a Karolem IV (patroni kościoła: św. Wacław, św. Stanisław i św. Dorota symbolizowali Czechy, Polskę i niemieckich osadników). Akt fundacyjny klasztoru wystawił w 1351 roku cesarz Karol IV, przeznaczając na budowę teren odkupiony od dwóch wrocławskich mieszczan. Budowę wspierali w XIV  i XV wieku liczni wrocławianie: w 1397 roku darczyńcą był niejaki Nikel Feystling, w 1400 roku wymieniono Elisabeth Cumrius, a w następnym roku Katharinę Jacuschine, która przekazała darowiznę na szklenie okien w chórze.
   Budowę kościoła rozpoczęto od strony wschodniej, wznosząc w pierwszym etapie prezbiterium, lektorium, zakrystię, wieżę i połowę korpusu nawowego do wysokości wyprowadzeń żeber sklepiennych. Prace te trwały zapewne do 1381 roku, w którym według przekazów biciem dzwonów i grą organów kościół ostrzegał obrońców Wrocławia przed czeskim najazdem. W drugim etapie ostatecznie ukończono część wschodnią wznosząc sklepienia, dachy i szczyt prezbiterium, które wówczas jeszcze funkcjonowało jako zamknięta osobna część, tymczasowa świątynia. W trzecim etapie budowlanym  do około 1400 roku wzniesiono przyziemia trzech zachodnich przęseł korpusu nawowego, a następnie podniesiono mury całego korpusu do wysokości sklepień. Później osadzono szczyt zachodni oraz wykonano więźbę dachową, ustawiając centralnie dźwig budowlany, pomocny w trakcie budowanych w następnej kolejności sklepień korpusu. Koniec tej fazy wiąże się z wymienianym na początku XV wieku mistrzem budowlanym Peterem lub Paulem, prawdopodobnie trzecim synem sławnego Petera Parlera. W czwartym, ostatnim etapie wniesiono zapewne przybudówkę południową i północną, już jednak w 1448 roku runęła część sklepień kościoła, prawdopodobnie z powodu użycia budulca o innej wysokości we wschodniej i zachodniej części korpusu nawowego. Odbudowa i tym razem przeprowadzana była dzięki darowiznom mieszczan uczynionym wkrótce po katastrofie.

   Zgodnie z nowożytnymi przekazami pod koniec XV wieku w kościele znajdowało się 15 ołtarzy, a w klasztorze mieszkało aż 40 mnichów. Taki stan utrzymywał się do czasu reformacji, gdyż w 1524 roku wielu zakonników przeszło na luteranizm. W 1530 roku w klasztorze było już tylko 5 augustianów, których rada miejsca oddelegowała do szpitala św. Hieronima. Zabudowania klasztorne przejęte zostały wówczas przez franciszkanów z kościoła św. Jakuba, lecz i tam liczba braci zakonnych w obliczu reformacji gwałtownie topniała i już pod koniec 1534 roku ich konwent liczył tylko jedną osobę. Budynki przejęła następnie rada miejska, która przeznaczyła je na arsenał. Krużganek przy południowej nawie kościoła przemieniono w słodownię połączoną z browarem, stojącą na dziedzińcu klasztornym kaplicę przekształcono na magazyn soli, zaś w pozostałych budynkach urządzono mieszkania.
   W 1561 roku cesarz Ferdynand I powołując się na prawo własności swego przodka i fundatora świątyni, zażądał zwrotu swej własności. Po sporach doszło do ugody, na mocy której miasto mogło użytkować budynki klasztoru, ale musiało czynić to odpłatnie i dokonywać ich remontów. Jako, iż rada miejska nie przeznaczała środków na utrzymanie kościoła, Ferdynand II, aby zapewnić mu utrzymanie, zrezygnował ze swego prawa własności na rzecz miasta. W 1615 roku po paru latach pertraktacji sprowadzono do klasztoru franciszkanów, którzy rozpoczęli remont dachu, założyli nowe sklepienia nad chórem i pobielili wnętrze. W 1682 roku wzniesiono kaplicę św. Barbary przy narożniku korpusu nawowego, lecz już w 1686 roku odnowioną budowlę zniszczył pożar. Wkrótce rozpoczęto odbudowę klasztoru i do około 1730 roku wzniesiono nowe zabudowania klauzury, a także zbarokizowano wnętrze kościoła.
   W 1811 nastąpiła sekularyzacja klasztoru, przez co jego zabudowania ponownie stały się własnością miasta. Mieściły one od 1817 więzienie, zaś po jego przeniesieniu w 1852 długo niszczały, aż w końcu XIX wieku zdecydowano o ich wyburzeniu. Sam kościół jeszcze w 1834 roku odnowiono, w 1850 wyremontowano dach, a w latach 1868 i 1875 poddano reparacji maswerki. W 1897 roku wstawiono neogotyckie portale od wschodu i zachodu, w 1899 natomiast wybudowano neogotyckie sterczyny w chórze. W czasie II wojny światowej kościół szczęśliwie nie uległ znaczniejszym uszkodzeniom.

Architektura

   Kościół zbudowano jako gotycką, orientowaną względem stron świata, trójnawową budowlę z halowym, pięcioprzęsłowym korpusem oraz węższym, wydłużonym, pięcioprzęsłowym, poligonalnie zamkniętym prezbiterium po stronie wschodniej. Od południa przystawiono do niego zakrystię z przedsionkiem, natomiast od północy na styku korpusu i prezbiterium dostawiono wieżę wzmocnioną przyporami, przy której znalazła się wieloboczna wieżyczka schodowa. Prezbiterium i korpus kościoła nakryto dachami dwuspadowymi. Całkowita długość kościoła osiągnęła 72,1 metry, przy czym długość wnętrza korpusu wyniosła 43,5 metra, a szerokość 21,4 metra. Prezbiterium otrzymało 23,3 metry długości i 9,2 szerokości, zaś wysokość do poziomu sklepień osiągnęła 25 metrów.
  Zachodnią elewację korpusu nawowego podzielono w pionie na trzy części okazałymi czterouskokowymi przyporami i zwieńczono rozbudowanym schodkowo-sterczynowym szczytem, umieszczonym ponad ostrołukowym portalem wejściowym. Pozostałe elewacje kościoła także artykułowano mocno wysuniętymi przyporami, w części prezbiterialnej zdobionymi sterczynami. Pomiędzy przyporami przepruto wypełnione maswerkami okna, a dolne partie okien zamknięcia prezbiterium ozdobiono osiemnastoma tarczami herbowymi wykonanymi z piaskowca. Na trzech z nich rzeźbiarsko opracowano herby: orła króla rzymskiego, lwa królestwa Czech i orła wrocławskich Piastów.
   Istotnymi elementami dekoracyjnymi kościoła były portale wejściowe, z których najokazalszy umieszczono zapewne po stronie zachodniej. Znaczną grupę detali architektonicznych tworzyły także wsporniki zdobiące wyprowadzenia żeber (jedyne zachowane średniowieczne znajdują się po obu stronach łuku tęczowego), maswerki okienne (oryginalne zachowały się w prezbiterium i ścianie południowej korpusu), fryzy, gzymsy i profile cokołów ułożone z kamiennych elementów.

   Wewnatrz część wschodnia kościoła, składająca się z prezbiterium, przedsionków i zakrystii, przeznaczona była dla zakonników. Korpus nawowy stanowił część laicką przeznaczoną dla wiernych, a na granicy obu części zaprojektowano przegrodę – lektorium, która w części zakonnej poprzedzona była wąskim przęsłem prezbiterium oraz dwoma przedsionkami z których północny zawierał klatkę schodową i wieżę, południowy natomiast prowadził do zakrystii. W górnej partii lektorium znajdowała się galeria wzniesiona nad sklepieniem części środkowej przegrody w nawie głównej i nad sklepieniem części bocznych w nawach północnej i południowej. W prezbiterium i zakrystii oraz w zachodnim przęśle korpusu zastosowano sklepienia krzyżowo-żebrowe, w nawie głównej w większości gwiaździste, a w nawach bocznych trójpodporowe.
   Do kościoła przylegały zabudowania klasztorne. Do XVI wieku budynek klauzury i pomieszczenia gospodarcze prawdopodobnie znajdowały się po zachodniej stronie i były rozplanowane wokół klasztornego dziedzińca. Teren na południu i na wschodzie od kościoła przeznaczony był na cmentarz, na którym stała kaplica pod wezwaniem Trzech Króli. Na teren klasztorny wchodziło się przez furtę usytuowaną przy północno – zachodnim narożniku świątyni, a obok znajdowało się wejście dla wiernych prowadzące do laickiej części kościoła. Przejście dla zakonników do wschodniej części kościoła wiodło przez teren cmentarza i było od niego oddzielone krużgankiem. Prawdopodobnie w latach 30-tych XVI wieku przystąpiono do rozbudowy klauzury. Powstał wówczas okazały budynek na przedłużeniu granicy prezbiterium i nawy, którego front skierowany był na wschód, w stronę ul. Świdnickiej. Główne wejście do klasztoru przeniesiono do części wschodniej, w związku z czym zlikwidowany został cmentarz, a kaplicę włączono w ciąg zabudowań gospodarczych przylegających do muru miejskiego. Nowa klauzura została wzniesiona na miejscu starej, lecz dawny krużganek nie był już potrzebny. Dlatego rozebrano jego zachodnią część, nadbudowano piętro i do jego zachodniego zakończenia przystawiono budynek o podobnej szerokości.

Stan obecny

   Kościół, jako iż uniknął poważniejszych zniszczeń w trakcie ostatniej wojny światowej, należy dziś do dobrze zachowanych średniowiecznych budynków Wrocławia. Niestety wiele z jego detali architektonicznych musiało zostać odtworzonych w trakcie XIX-wiecznych renowacji, a jedynym reliktem jego gotyckiego wyposażenia jest tylko kamienne sakramentarium z około 1335 roku. Nie zachowały się również zabudowania klasztorne augustianów, nie licząc pozostałości krużganka po stronie południowej, przekształconego w przybudówkę kościoła.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Antkowiak Z., Kościoły Wrocławia, Wrocław 1991.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIV wieku na Śląsku, Wrocław 2013.
Łużyniecka E., Gotyckie świątynie Wrocławia. Kościół Bożego Ciała, kościół Świętych Wacława, Stanisława i Doroty, Wrocław 1999.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.