Wrocław – kościół NMP na Piasku

Historia

   Pierwotny romański kościół został prawdopodobnie ufundowany przez palatyna Piotra Włosta, jego żonę księżniczkę Marię i ich syna Świętosława w pierwszej połowie XII wieku i ukończone przed 1148 rokiem. Zapewne po 1150 przybyli do Wrocławia kanonicy regularni, których Piotr osadził przy kościele na wyspie Piasek i powierzył zorganizowanie konwentu. Pierwszym opatem został zakonnik imieniem Oger lub Oqer. Najstarszy kościół znajdował się w miejscu, w którym obecnie jest środkowa część nawy głównej i nawy południowej. Jeszcze w XIII wieku wydłużono prezbiterium w kierunku wschodnim o około 10 metrów. W tej postaci romański kościół przetrwał do roku 1334.
   W latach 1334-1375 wzniesiono nową gotycką trójnawową halę według planów mistrza Pieszki. Budowę zainicjował opat Konrad z Oleśnicy, kościół został zaś konsekrowany w 1369 przez biskupa Przecława. W latach 1386-1395 wykonano sklepienia, w 1390 roku ukończono pierwszą z kaplic bocznych, a w 1430 roku ukończono wieżę południową. Północna pozostała nieukończona.
   Wzniesienie monumentalnego kościoła podyktowane było wieloma czynnikami. Jednym z nich był stale powiększający się areał wyspy w wyniku akumulacji piasku i mułu rzecznego oraz ziemi z wykopów pod budynki. Z czasem rada miejska zaczęła sobie rościć prawa do części wyspy i doprowadziła nawet do jej podziału na część klasztorną i miejską. Drugim powodem było przekształcenie w pierwszej połowie XIV wieku baszty obwarowań miejskich na bramę miejską, co ułatwiło komunikację z lewobrzeżnym Wrocławiem i spowodowało wzrost osadnictwa świeckiego na wyspie, a w konsekwencji powstanie parafii, której w założeniu służyć miała nowa świątynia.
   W pożarze z 1730 poza hełmem spłonął dach korpusu kościoła, odbudowany w 1732. Pożary z 1763 i 1791 spowodowały kolejne, później odbudowywane, uszkodzenia dachu. W czasie oblężenia Wrocławia pod koniec II wojny światowej kościół i klasztor zostały silnie zniszczone.  Rozważano pozostawienie zespołu poklasztornego w formie trwałej ruiny, jednak ostatecznie został odbudowany. Kościół remontowano w latach 1946-1948 i 1961-1963, przy czym wnętrzu przywrócono formy gotyckie i wyposażono ołtarzami ze zniszczonych w wojnie kościołów śląskich.

Architektura

   Pierwszy romański kościół zbudowany był z kostki granitowej oraz piaskowca w detalach architektonicznych, miał krótki transept i wydłużone prezbiterium, węższe od naw, z kaplicami z obu stron i kryptą. Od zachodu znajdowały się dwie wieże z emporą pomiędzy nimi. Niewielka szerokość korpusu wynosząca 11,5 metra wskazuje raczej na budowlę jednonawową, ewentualnie małą bazylikę trójnawową. W fazie romańskiej na piaszczystej kulminacji wyspy, oprócz wolno stojącego kościoła, stał także budynek klasztorny oraz umieszczony między nimi cmentarz. Całość najprawdopodobniej otaczał murowany parkan.
   W pierwszej fazie gotyckiej (druga ćwierć XIII wieku do 1334 roku) wydłużono prezbiterium w konstrukcji ceglanej w kierunku wschodnim o około 10 metrów. Następnie przy północno – wschodnim narożu korpusu kościoła wybudowano kaplicę fundatorów, wzmocnioną od zewnątrz licznymi przyporami. Na południe od kościoła funkcjonował już wirydarz o długości boku wynoszącej ponad 19 metrów, otoczony krużgankami. Wzniesiono je z cegły w wątku gotyckim. Od wewnętrznej strony posiadały równomiernie rozmieszczone przypory, po pięć na każdą ze ścian, miały kolumny z piaskowca i rozglifione obustronnie wnęki przyokienne. Krużganki zwieńczone były sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. Po wschodniej stronie wirydarza usytuowany był prostokątny budynek o wymiarach 7,5 x 11,5 metra, zapewne kapitularz. Według grafik z XVII wieku miał on trzy osie okien, dwuspadowy dach, a ścianą szczytową ustawiony był na wschód. Na południe od niego znajdował się kolejny, dwusegmentowy budynek. Dzięki odnalezionym bogatym zdobieniom piaskowcowych maswerków można upatrywać w nim refektarz. Warto także zauważyć iż w średniowieczu w niedalekiej odległości od refektarza biegła linia brzegowa, wyspa Piasek była zatem dużo mniejsza niż obecnie.

   Architektura obecnego kościoła, powstałego w drugiej fazie gotyckiej (1334-1468), prezentuje formy gotyku redukcyjnego, jest zwarta i masywna. Zbudowany z cegły i piaskowca kościół jest halą z dwiema wieżami w elewacji zachodniej, z czego ukończono tylko południową, północna zaś nie wznosi się ponad poziom murów naw. Nie wyodrębnione w bryle prezbiterium na przedłużeniu nawy środkowej było pierwotnie oddzielone od niej przez kamienne lektorium. Od wschodu posiada ono zakończenie czworoboczne, a sięgające zakończenia prezbiterium nawy boczne są zamknięte trójbocznie. Nad nawą główną zbudowano sklepienia gwiaździste, a pomiędzy wieżami sklepienie krzyżowo-żebrowe. Nawy boczne przekryte są sklepieniami trójdzielnymi o dziewięciu tarczach w każdym przęśle. Dzięki temu elewacja północna posiada gęsty rytm przypór, występujących dwa razy częściej, niż filary nawy głównej. Elewacja zachodnia jest całkowicie płaska, bez skarp, brak także szczytu. Kościół początkowo posiadał trzy równoległe dachy, osobne dla naw.
   Budowa gotyckiego kościoła ze względu na niedostatek terenu klasztornego na wyspie, związana była z koniecznością likwidacji północnego skrzydła krużganka. Nadal funkcjonował kapitularz i refektarz, do którego dobudowany został wówczas od wschodu nowy, trójprzestrzenny budynek. Był on prostokątny w planie, o długości 25 metrów i szerokości 13 metrów, wzmocniony zewnętrznymi przyporami. Według źródeł powstał w 1468 roku i określany był jako dormitorium, co budzi wątpliwości ze względu na tak późne powstanie. Związany był on raczej ze zwiększonymi potrzebami obsługi dużego kościoła. Na północny – wschód od niego znajdował się mur, biegnący linią nabrzeża wyspy. Zapewne pełnił on funkcję falochronu, ale i obronną w związku ze wzrostem ilości osadnictwa świeckiego na wyspie. Po 1468 roku (trzecia faza gotycka) wzdłuż wschodniej części południowej nawy kościoła wzniesiono czteroprzęsłową zakrystię, przy nadbrzeżnym murze stanęła zabudowa gospodarcza, a na południowy zachód od niej – browar i piekarnia.

Stan obecny

   Kościół NMP na Piasku zachwyca wyjątkowym potraktowaniem przestrzeni. Wąskie tunelowe nawy zdają się ciągnąć w nieskończoność, a wielka liczna perspektyw skłania do niczym nie ograniczonego krążenia po budowli. Trójdzielny chór jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech śląskich kościołów, rozwiązaniem popularnym w architekturze romańskiej, zastosowanym jednak u schyłku XIII wieku w katedrze w Ratyzbonie i w kościele św. Urbana w Troyes.
   Przeważająca część dawnego wyposażenia kościoła uległa zniszczeniu. W przyziemiu wieży znajduje się bogato zdobiona późnogotycka kamienna chrzcielnica z lat 1464-1472. Do kamiennego detalu architektonicznego wnętrza zaliczają się ponadto rzeźbione konsole o dekoracji roślinnej, na których oparte są sklepienia oraz znajdujące się poniżej ustawione na dalszych wspornikach pełnopostaciowe przedstawienia aniołów i proroków pod baldachimami. Te 44 figury stanowią wyjątkową dekorację rzeźbiarską, tworzącą program ikonograficzny, jak dotąd nieodczytany w przekonujący sposób.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.

Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. Janiak T., Stryniak D., Gniezno 2004.
Romanow J., Romanow M., Opactwo kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu w świetle badań archeologicznych.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Kościół Najświętszej Marii Panny na Piasku we Wrocławiu.