Wrocław – kościół augustiański NMP na Piasku

Historia

   Pierwotny romański kościół został prawdopodobnie ufundowany przez palatyna Piotra Włosta, jego żonę księżniczkę Marię i ich syna Świętosława w pierwszej połowie XII wieku i ukończone przed 1148 rokiem. Zapewne po 1150 przybyli do Wrocławia kanonicy regularni, których Piotr osadził przy kościele na wyspie Piasek i powierzył zorganizowanie konwentu. Pierwszym opatem został zakonnik imieniem Oger lub Oqer. Jeszcze w XIII wieku wydłużono prezbiterium w kierunku wschodnim o około 10 metrów. W tej postaci romański kościół przetrwał do roku 1334.
   W latach 1334-1372 na miejscu starego kościoła wzniesiono nową gotycką trójnawową halę według planów mistrza Peszki. Budowę zainicjował opat Konrad z Oleśnicy, następnie od 1364 roku prace nadzorował opat Jan z Krosna, za którego wybudowano część chóru i udekorowano wnętrza. Kościół został konsekrowany w 1369 przez biskupa Przecława z Pogorzeli. Następnie w latach 1375-1386 za opata Jana z Pragi wykonano sklepienia nawy głównej, w 1386-1395 opat Henryk Gallici przesklepił nawy boczne, w 1390 roku ukończono pierwszą z kaplic bocznych, a w 1430 roku ukończono wieżę południową (północna pozostała nieukończona).

   Wzniesienie monumentalnego kościoła podyktowane było wieloma czynnikami. Jednym z nich był stale powiększający się areał wyspy w wyniku akumulacji piasku i mułu rzecznego oraz ziemi z wykopów pod budynki. Z czasem rada miejska zaczęła sobie rościć prawa do części wyspy i doprowadziła nawet do jej podziału na część klasztorną i miejską. Drugim powodem było przekształcenie w pierwszej połowie XIV wieku baszty obwarowań miejskich na bramę miejską, co ułatwiło komunikację z lewobrzeżnym Wrocławiem i spowodowało wzrost osadnictwa świeckiego na wyspie, a w konsekwencji powstanie parafii, której w założeniu służyć miała nowa świątynia.
   W pożarze z 1730 poza hełmem spłonął dach korpusu kościoła, odbudowany w 1732. Pożary z 1763 i 1791 spowodowały kolejne, później odbudowywane, uszkodzenia dachu. W czasie oblężenia Wrocławia pod koniec II wojny światowej kościół i klasztor zostały silnie zniszczone.  Rozważano pozostawienie zespołu poklasztornego w formie trwałej ruiny, jednak ostatecznie został odbudowany. Kościół remontowano w latach 1946-1948 i 1961-1963, przy czym wnętrzu przywrócono formy gotyckie i wyposażono ołtarzami ze zniszczonych w wojnie kościołów śląskich.

Architektura

   Kościół usytuowano na Wyspie Piaskowej otoczonej wodami rzeki Odry. Po jego zachodniej stronie biegła stara droga prowadząca w średniowieczu do przeprawy przez rzekę, łącząca między innymi zamek książęcy i katedrę z miastem po stronie południowej.
   Pierwszy romański kościół zbudowany był z kostki granitowej oraz piaskowca w detalach architektonicznych, miał krótki transept i wydłużone prezbiterium, węższe od korpusu nawowego, z kaplicami z obu stron i kryptą wewnątrz. Od zachodu znajdowały się dwie czworoboczne wieże z emporą pomiędzy nimi. Niewielka szerokość korpusu wynosząca 11,5 metra wskazuje raczej na budowlę jednonawową, ewentualnie małą bazylikę trójnawową. W fazie romańskiej na piaszczystej kulminacji wyspy, oprócz wolno stojącego kościoła, stał także budynek klasztorny oraz umieszczony między nimi cmentarz. Całość najprawdopodobniej otaczał murowany parkan.
   W pierwszej fazie gotyckiej (druga ćwierć XIII wieku do 1334 roku) wydłużono prezbiterium w konstrukcji ceglanej w kierunku wschodnim o około 10 metrów. Następnie przy północno – wschodnim narożu korpusu kościoła wybudowano kaplicę fundatorów, wzmocnioną od zewnątrz licznymi przyporami. Na południe od kościoła funkcjonował już wirydarz o długości boku wynoszącej ponad 19 metrów, otoczony krużgankami. Wzniesiono je z cegły w wątku gotyckim. Od wewnętrznej strony posiadały równomiernie rozmieszczone przypory, po pięć na każdą ze ścian, miały kolumny z piaskowca i rozglifione obustronnie wnęki przyokienne. Krużganki zwieńczone były sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. Po wschodniej stronie wirydarza usytuowany był prostokątny budynek o wymiarach 7,5 x 11,5 metra, zapewne kapitularz. Według grafik z XVII wieku miał on trzy osie okien, dwuspadowy dach, a ścianą szczytową ustawiony był na wschód. Na południe od niego znajdował się kolejny, dwuprzestrzenny budynek. Dzięki odnalezionym bogatym zdobieniom piaskowcowych maswerków można upatrywać w nim refektarz. Warto także zauważyć iż w średniowieczu w niedalekiej odległości od refektarza biegła linia brzegowa, wyspa Piasek była zatem dużo mniejsza niż obecnie.

   Architektura kościoła gotyckiego, powstałego w drugiej fazie w latach 1334-1468, swą zwartą i masywną bryłą prezentowała formy gotyku redukcyjnego. Zbudowany z cegły o układzie gotyckim i piaskowca wykorzystanego przy detalach architektonicznych, kościół otrzymał kształt trójnawowej hali o długości około 65 metrów i szerokości 22,5 metra, z dwiema wieżami w elewacji zachodniej, z czego ukończono tylko południową, północna zaś nie została wzniesiona ponad poziom murów naw. Kościół podzielono na sześć przęseł, z których połowa należała do prezbiterium, nie wyodrębnionego z bryły. Na przedłużeniu nawy środkowej było ono pierwotnie oddzielone od niej przez kamienne lektorium. Od wschodu otrzymało zakończenie czworoboczne, a sięgające tej samej linii nawy boczne zostały zamknięte trójbocznie. Nad nawą główną zbudowano sklepienia gwiaździste, a pomiędzy wieżami sklepienie krzyżowo-żebrowe. Nawy boczne przekryte zostały  sklepieniami trójpodporowymi o dziewięciu polach w każdym przęśle. Dzięki temu elewacje wzdłużne posiadały gęsty rytm przypór, występujących dwa razy częściej, niż filary nawy głównej.  Między przyporami umieszczono wysokie okna maswerkowe, a początkowo ściany zwieńczone były gotycką balustradą. Elewacji zachodniej nadano całkowicie prostą formę, bez skarp, z cofniętym szczytem. Fasada spoczęła na wysokim cokole zakończonym kamiennym, profilowanym gzymsem. Gzymsami pośrednimi podzielono także ściany wież, odpowiednio na czwartej i piątej kondygnacji. Część środkowa fasady wypełniona została portalem z trójkątną wimpergą na tle prostokątnej płyciny z maswerkowymi blendami. Pozostałe dwa portale kościoła otrzymały skromniejszą formę. Północny o uskokowych ościeżach zaopatrzono w profilowanie płynnie przechodzące w archiwoltę, południowy zaś o rozchylonych profilowanych ościeżach ozdobiono dekoracją figuralną w strefie głowic i w kluczu. Kościół początkowo posiadał trzy równoległe dachy, osobne dla każdej z naw.

   Wewnątrz podział na nawy zapewniły początkowo filary cylindryczne, dość szybko jednak zastąpione ośmiobocznymi w przekroju, zaopatrzonymi w lizeny i wysokie cokoły. Nie otrzymały one głowic, lecz ich profilowanie płynnie przeszło w arkady międzynawowe. Elewacja północna kościoła została pozostawiona gładka, a dekorację architektoniczno – rzeźbiarską ograniczono do strefy sklepiennej. Elewacja południowa wzniesiona została już według nowszych planów, i podobnie jak filary została rozczłonkowana lizenami. Wykończenie ścian korpusu nawowego kontynuowano identycznie w prezbiterium, przy czym zostało ono w nawie głównej całkowicie oddzielone ściankami od naw bocznych i wspomnianym powyżej lektorium od korpusu. Lektorium to od strony zachodniej otwierało się trzema arkadami, w których głębi umieszczono boczne ołtarze, a na osi niewielki portal. Wieńczyła go rzeźbiona, ażurowa balustrada sięgająca do 7,5 metra wysokości, czyli do około 1/3 wysokości kościoła. Za nią funkcjonował ganek-balkon, dostępny cylindryczną klatką schodową.
   Wieloboczne, wschodnie zakończenia naw otrzymały sklepienia z żebrami opadającymi na wsporniki, ozdobione rzeźbami figuralnymi pokrytymi barwną polichromią. W apsydzie środkowej umieszczono poniżej wsporników rzeźby figuralne o ponadnaturalnej wysokości, ustawione na dekoracyjnych konsolach i zwieńczone baldachimami, zapewne pierwotnie pokryte barwnymi polichromiami. Ta wspaniała dekoracja miała być kontynuowana na filarach nawy środkowej, ale prawdopodobnie nigdy jej nie ukończono.
   Budowa gotyckiego kościoła ze względu na niedostatek terenu klasztornego na wyspie, związana była z koniecznością likwidacji północnego skrzydła krużganka. Nadal funkcjonował kapitularz i refektarz, do którego dobudowany został wówczas od wschodu nowy, trójprzestrzenny budynek. Był on prostokątny w planie, o długości 25 metrów i szerokości 13 metrów, wzmocniony zewnętrznymi przyporami. Według źródeł powstał w 1468 roku i określany był jako dormitorium, co budzi wątpliwości ze względu na tak późne powstanie. Związany był on raczej ze zwiększonymi potrzebami obsługi dużego kościoła. Na północny – wschód od niego znajdował się mur, biegnący linią nabrzeża wyspy. Zapewne pełnił on funkcję falochronu, ale i obronną w związku ze wzrostem ilości osadnictwa świeckiego na wyspie. Po 1468 roku (trzecia faza gotycka) wzdłuż wschodniej części południowej nawy kościoła wzniesiono czteroprzęsłową zakrystię, przy nadbrzeżnym murze stanęła zabudowa gospodarcza, a na południowy zachód od niej – browar i piekarnia.

Stan obecny

   Gotycki kościół nie uległ dużym przekształceniom w okresie nowożytnym. Pomimo różnych kataklizmów zawsze starano się przywrócić mu pierwotny wygląd. Dzięki temu do dziś zachwyca wyjątkowym potraktowaniem przestrzeni. Wąskie tunelowe nawy zdają się ciągnąć w nieskończoność, a wielka liczna perspektyw skłania do niczym nie ograniczonego krążenia po budowli. Trójdzielny chór jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech śląskich kościołów, rozwiązaniem popularnym w architekturze romańskiej, zastosowanym jednak u schyłku XIII wieku w katedrze w Ratyzbonie i w kościele św. Urbana w Troyes.
   Niestety przeważająca część dawnego wyposażenia kościoła uległa zniszczeniu. W przyziemiu wieży znajduje się bogato zdobiona późnogotycka kamienna chrzcielnica z lat 1464-1472. Do kamiennego detalu architektonicznego wnętrza zaliczają się ponadto rzeźbione konsole o dekoracji roślinnej, na których oparte są sklepienia oraz znajdujące się poniżej ustawione na dalszych wspornikach pełnopostaciowe przedstawienia aniołów i proroków pod baldachimami. Te 44 figury stanowią wyjątkową dekorację rzeźbiarską, tworzącą program ikonograficzny, jak dotąd nieodczytany w przekonujący sposób.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIV wieku na Śląsku, Wrocław 2013.

Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. Janiak T., Stryniak D., Gniezno 2004.
Romanow J., Romanow M., Opactwo kanoników regularnych św. Augustyna na Piasku we Wrocławiu w świetle badań archeologicznych [w:] Wratislavia Antiqua, red. K.Wachowski,  t. 12, Wrocław 2010.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.