Wrocław – kościół NMP na Piasku

Historia

   Pierwotny romański kościół i klasztor zostały prawdopodobnie ufundowane przez palatyna Piotra Włosta, jego żonę księżniczkę Marię i ich syna Świętosława w pierwszej połowie XII wieku i ukończone przed 1148 rokiem. Zapewne po 1150 przybyli na Piasek kanonicy regularni. Znajdował się on w miejscu, w którym obecnie jest środkowa część nawy głównej i nawy południowej. Jeszcze w XIII wieku wydłużono prezbiterium w kierunku wschodnim o około 10 metrów. W tej postaci romański kościół przetrwał do roku 1334.
   W latach 1334-1375 wzniesiono nową gotycką trójnawową halę według planów mistrza Pieszki. Budowę zainicjował opat Konrad z Oleśnicy, kościół został zaś konsekrowany w 1369 przez biskupa Przecława. W latach 1386-1395 wykonano sklepienia, a w 1430 roku ukończono wieżę południową. Północna pozostała nieukończona. Pierwotny gotycki hełm z galerią obronną został zastąpiony później barokowym, ten zaś spłonął w 1730 i został zastąpiony dachem namiotowym. W 1390 ukończono pierwszą z kaplic bocznych, zaś w 1666 zbudowano kaplicę św. Krzyża, najstarszy obiekt barokowy we Wrocławiu. W pożarze z 1730 poza hełmem spłonął dach korpusu kościoła, odbudowany w 1732. Pożary z 1763 i 1791 spowodowały kolejne, później odbudowywane, uszkodzenia dachu. W czasie oblężenia Wrocławia pod koniec II wojny światowej kościół i klasztor zostały silnie zniszczone.  Rozważano pozostawienie zespołu poklasztornego w formie trwałej ruiny, jednak ostatecznie zostały odbudowane. Kościół w latach 1946-1948 i 1961-1963, przy czym wnętrzu przywrócono formy gotyckie i wyposażono ołtarzami ze zniszczonych w wojnie kościołów śląskich.

Architektura

   Pierwszy romański kościół zbudowany był z kostki granitowej oraz piaskowca w detalach architektonicznych, miał krótki transept i wydłużone prezbiterium, węższe od naw, z kaplicami z obu stron i kryptą. Od zachodu znajdowały się dwie wieże z emporą pomiędzy nimi. Niewielka szerokość korpusu wynosząca 11,5 metra wskazuje raczej na budowlę jednonawową, ewentualnie małą bazylikę trójnawową. W XIII wieku wydłużono w konstrukcji ceglanej prezbiterium w kierunku wschodnim o około 10 metrów.
   Architektura obecnego kościoła prezentuje formy gotyku redukcyjnego, jest zwarta i masywna. Zbudowany z cegły i piaskowca kościół jest halą z dwiema wieżami w elewacji zachodniej, z czego ukończono tylko południową, północna zaś nie wznosi się ponad poziom murów naw. Nie wyodrębnione w bryle prezbiterium na przedłużeniu nawy środkowej było pierwotnie oddzielone od niej przez kamienne lektorium. Od wschodu posiada ono zakończenie czworoboczne, a sięgające zakończenia prezbiterium nawy boczne są zamknięte trójbocznie. Nad nawą główną zbudowano sklepienia gwiaździste, a pomiędzy wieżami sklepienie krzyżowo-żebrowe. Nawy boczne przekryte są sklepieniami trójdzielnymi o dziewięciu tarczach w każdym przęśle. Dzięki temu elewacja północna posiada gęsty rytm przypór, występujących dwa razy częściej, niż filary nawy głównej. Elewacja zachodnia jest całkowicie płaska, bez skarp, brak także szczytu. Do nawy południowej przylega w jej wschodniej części czteroprzęsłowa zakrystia. Kościół początkowo posiadał trzy równoległe dachy, osobne dla naw.
   Kościół zachwyca wyjątkowym potraktowaniem przestrzeni. Wąskie tunelowe nawy zdają się ciągnąć w nieskończoność, a wielka liczna perspektyw skłania do niczym nie ograniczonego krążenia po budowli. Trójdzielny chór jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech śląskich kościołów, rozwiązaniem popularnym w architekturze romańskiej, zastosowanym jednak u schyłku XIII wieku w katedrze w Ratyzbonie i w kościele św. Urbana w Troyes.
   Przeważająca część dawnego wyposażenia kościoła uległa zniszczeniu. W przyziemiu wieży znajduje się bogato zdobiona późnogotycka kamienna chrzcielnica z lat 1464-1472. Do kamiennego detalu architektonicznego wnętrza zaliczają się ponadto rzeźbione konsole o dekoracji roślinnej, na których oparte są sklepienia oraz znajdujące się poniżej ustawione na dalszych wspornikach pełnopostaciowe przedstawienia aniołów i proroków pod baldachimami. Te 44 figury stanowią wyjątkową dekorację rzeźbiarską, tworzącą program ikonograficzny, jak dotąd nieodczytany w przekonujący sposób.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku [w:] Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 1-4, Warszawa 2013.

Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. Janiak T., Stryniak D., Gniezno 2004.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Kościół Najświętszej Marii Panny na Piasku we Wrocławiu.