Wrocław – klasztor bernardyński

Historia

   Budowę klasztoru rozpoczęto po 1453 roku z inicjatywy Jana Kapistrana, przybyłego z Włoch założyciela zakonu bernardynów. Wznoszenie murowanego kościoła pod wezwaniem św. Bernarda ze Sieny rozpoczęto w 1463 roku, a jego konsekracja odbyła się w 1502 roku. Prace prowadził znany zespół budowlany pochodzącego z Łużyc Hansa Bertholda, mistrza murarskiego i kamieniarskiego. Współpracował z nim kamieniarz Peter Franczke oraz syn Hansa, Erazm.
   Już w 1522 roku rada miejska poleciła bernardynom opuścić klasztor. Bracia zakonni urażeni tą decyzją opuścili demonstracyjnie miasto. Klasztor zamieniono na szpital, a kościół od 1526 roku stał się świątynią parafialną ewangelicką. Począwszy od 1674 roku działała tu także biblioteka.
   Zespół klasztorny był wielokrotnie niszczony pożarami. Najpoważniejszy w 1628 roku zniszczył mury zachodniej elewacji kościoła, dachy, sklepienia i chór organowy, jak też, dość poważnie, budynki klasztoru. Po wykonaniu tymczasowego zabezpieczenia dachów i pokryciu ich gontem przystąpiono do powolnej odbudowy, która trwała do końca XVII wieku. W 1634 roku odtworzone zostało sklepienie prezbiterium, a rok później mistrz murarski Georg Sauer wzmocnił od strony południowo – wschodniej zamknięcie prezbiterium. Przeszklono także ponownie okna. Zakończenie prac upamiętniono datą 1704, wyrytą na nowym barokowym zachodnim szczycie kościoła.
   W 1853 roku przeprowadzono dość gruntowną, raczej nieudaną renowację kościoła, w 1871 roku rozebrano gotyckie, wschodnie skrzydło klasztoru, zastępując pseudogotyckim, zaś w 1872 roku rozebrano kuchnię klasztorną. Kolejną przebudowę zarówno kościoła jak i klasztoru przeprowadzono w latach 1898-1901. W tym stanie zespół dotrwał do czasu zniszczeń z końca II wojny światowej. W 1945 roku straty oceniano aż na 60%. Odbudowę przeprowadzono w latach 1947-1949 i 1957-1967 według projektów i pod nadzorem Edmunda Małachowicza.

Architektura

   Najstarszą budowlą na terenie klasztoru było zbudowane w 1453 roku oratorium, ustawione na osi północ – południe na południowo – zachodniej stronie późniejszego kościoła. Był to jednoprzestrzenny w rzucie, dwukondygnacyjny budynek na planie sześcioboku, z wielobocznym, bezprzyporowym zakończeniem od południa. Górna kondygnacja miała ostrołuczne okna, a wieńczył ją stromy, wielospadowy dach. Analogiczne, również wieloboczne oratorium wybudowano (być może po zamianie wcześniejszego na kaplicę) w skrzydle zachodnim klasztoru. Prawdopodobnie pierwsze oratorium zamykało od zachodu najstarszy, podłużny, szachulcowy budynek klasztorny zlokalizowany na osi wschód – zachód, częściowo w miejscu późniejszej kościelnej nawy południowej i przylegający do południowej ściany szachulcowego prezbiterium i korpusu pierwszego kościoła.
   Kościół klasztorny otrzymał późnogotycką, trójnawową formę bazyliki z wydłużonym, wielobocznie zakończonym prazbiterium. Wzniesiono go z cegły, wprowadzając jednak co kilka warstw pas kamienia, charakterystyczną cechę dla warsztatu Hansa Bertholda. Wieżę, niską z powodu sąsiedztwa miejskich obwarowań, umieszczono w narożu pomiędzy korpusem a prezbiterium, od strony południowej. Elewacja frontowa gotyckiego kościoła, wsparta na kamiennym, ciosowym cokole, składała się z wysokiej, zwieńczonej trójkątnym szczytem elewacji nawy głównej oraz dostawionych symetrycznie po obu stronach, niższych naw bocznych zakończonych jednospadowymi szczytami, które wykończone były ceglanymi, kocimi biegami. Podzielona została trzema kamiennymi, stromymi gotyckimi gzymsami, przy czym najwyższy, najbogatszy gzyms okapowy otaczał nawę główną dookoła. Jego wklęsły ćwierćwałek dekorowany był dodatkowo rzeźbiarskim fryzem o stylizowanej dekoracji roślinnej. Nawa główna została doświetlona od zachodu wielkim maswerkowym, ostrołucznym oknem, także pozbawione wejść nawy boczne miały duże pojedyncze, ostrołuczne okna. Główny, późnogotycki, bogato zdobiony portal wejściowy, flankowany dwoma płaskorzeźbionymi sterczynami, ze zwieńczeniem w łuk typu ośli grzbiet, umieszczono na osi nawy głównej fasady zachodniej (prawdopodobnie zastąpił on nieco wcześniejszy, podwójny, ostrołuczny portal).
   Elewacja zachodnia kościoła początkowo była dostawiona do północno – zachodniego narożnika dawnego oratorium Jana Kapistrana. W kolejnym etapie budowy gotyckiego kościoła południowa nawa korpusu wchłonęła północną część oratorium. Wymagało to jego częściowej rozbiórki, lecz pozostawione mury wykorzystano do budowy zachodniej ściany nawy południowej oraz nowej kaplicy Najświętszej Marii Panny, przesuniętej w kierunku południowym i zachowującej z grubsza bryłę i gabaryty wcześniejszej budowli. Rozbiórka ściany północnej oratorium i otwarcie kaplicy do wnętrza nawy południowej stworzyło problemy konstrukcyjne i wymagało dodatkowego podparcia ściany zachodniej masywną przyporą.
   Wewnątrz kościoła nierytmicznie rozstawione filary o planie krzyżowym rozdzieliły trzy nawy. Nawa główna i prezbiterium zostały przesklepione gwiaździście, a nawy boczne otrzymały sklepienia krzyżowe. Prezbiterium było pierwotnie oddzielone od nawy przegrodą – lektorium.
   Zabudowania klasztorne usytuowano po południowej stronie kościoła. W 1492 roku istniały już wokół wirydarza trzy skrzydła. W północnym znajdowała się zakrystia z przedsionkiem na jednym słupie. Szerokie przesklepione sieciowo skrzydło zachodnie oraz południowe mieściły krużganek i refektarz, czyli jadalnię konwentu. Ten ostatni był połączony z wolno stojącą od zewnątrz kuchnią. W południowym skrzydle na piętrze mieściło się dormitorium, czyli sypialnia mnichów. Wzniesione najpóźniej, bo około 1500 roku skrzydło wschodnie mieściło kapitularz i wysuniętą wielobocznie ku wschodowi kaplicę. Zasadniczy czworobok klasztoru otaczał wewnętrzny wirydarz. W 1517 roku przedłużono ku zachodowi skrzydło południowe, przeznaczając je przypuszczalnie na przyjmowanie gości klasztoru. Skrzydło to, korpus kościoła i czworobok klasztoru otaczał drugi ogród.

Stan obecny

   Do czasów współczesny klasztor Bernardynów przetrwał prawie w całości. Wyjątkiem jest barokowy szczyt fasady kościoła i nieodbudowane skrzydło wschodnie klasztoru, zastąpione paskudną modernistyczną budowlą przynoszącą wstyd miastu. Kwalifikuje się ono do jak najszybszej rozbiórki i odtworzenia pierwotnego wyglądu. Obecnie kościół i klasztor udostępniony jest do zwiedzania. Swoją siedzibę ma w nich Muzeum Architektury. Otwarte jest we wtorki 11:00–17:00, środy 10:00–16:00, czwartki 12:00–19:00, piątek – niedziela 11:00–17:00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Małachowicz M., Pietras K., Przemiany zachodniej elewacji kościoła św. Bernardyna we Wrocławiu [w:] Dziedzictwo architektoniczne. Rekonstrukcje i badania obiektów zabytkowych, red. E.Łużyniecka, Wrocław 2017.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Strona internetowa zabytki.pl, Muzeum Architektury we Wrocławiu.