Historia
Wrocławski dom kapituły katedralnej ufundowany został w ostatniej ćwierci XIV wieku, niedługo przed pierwszą wzmianką z 1382 roku. Wzniesiony został w celu utworzenie miejsca zebrań dla kanoników, wcześniej prawdopodobnie gromadzących się u św. Marcina na zamku wrocławskim, a następnie w katedrze („in Vrozlavia in monasterio S. Johannis”) lub w pobliskim małym romańskim kościele św. Idziego (pierwsza wiarygodna wzmianka o wrocławskiej kapitule zapisana została w dokumencie z 1149 roku, według którego biskup Robert I korzystać miał z „consilio et ammonicione fratrum suorum, canonicorum videlicet eius ecclesiae”).
W 1461 roku, staraniem biskupa Jodoka z Rożemberka (Jošta z Rožmberka), kapituła katedralna uzyskała koncesję na sprzedaż piwa, jedyną legalną na terenie wyspy i drugą obok ratusza na terenie całego Wrocławia. Monopol ten był realizowany pod domem kapituły, mimo że według kronikarskich zapisków codziennie gromadzić się pod nim mieli hultaje, gracze i prostytutki (oprócz tego na Ostrowie Tumskim wyszynk miał być też prowadzony pokątnie na plebaniach i w domach księży). Ubezpieczenie przywileju groźbami kar kościelnych, wskazywało na istnienie sporu kapituły z władzami świeckimi, ciągnącego się co najmniej od czasu tak zwanej wojny piwnej z lat 1380-1382. Jeszcze w 1489 roku miasto skutecznie zablokowało sprzedaż alkoholu, aż w 1500 roku spór o wyszynk stanął na sejmie śląskim. Ostatecznie kompromis uzyskano dopiero w 1504 roku, gdy kapituła uzyskała prawo do bezcłowego zakupu trunków.
W 1518 roku decyzją biskupa Jana von Thurzo postanowiono przebudować dom kapituły, celem adaptacji jego wnętrza na bibliotekę katedralną i archiwum. Działania te wiązały się ze znacznymi przekształceniami wnętrza budynku i południowego aneksu schodowego, prowadzonymi w stylistyce późnogotyckiej (sklepienia, schody) i częściowo wczesnorenesansowej (dwa portale). Prace budowlane toczyły się pod nadzorem Petera Jenkwitza i Stanislausa Sauera. Warsztat budowlany związany mógł być z Hansem Richterem lub znanym architektem z kręgu łużyckiego, Wendelem Rozkopfem. Przebudowa została ukończona dopiero w 1527 roku, za urzędu biskupa Jakuba von Salza, co uwiecznione zostało kartuszem herbowym z inskrypcją i datą.
W okresie nowożytnym znaczniejsze prace budowlane i modernizacyjne przy domu kapituły miały miejsce po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej, kiedy to w 1644 roku nastąpił remont budynku i powtórne otwarcie biblioteki. Niewielka liczba posiadanych wówczas książek nie wymagała dużej przestrzeni, więc na części piętra urządzono także spichlerz. Już jednak w 1653 roku spichlerz przeniesiono na poddasze. Najpóźniej wtedy też przekształcono okna na parterze. Okna na piętrze oraz zadaszenie budynku zmodernizowano w drugiej połowie XVII wieku lub w pierwszej połowie XVIII stulecia. Po połowie XIX wieku częściowo zmieniono układ wnętrz piwnicy i parteru oraz do 1882 roku wprowadzono do wystroju budynku elementy neogotyckie.
Pod koniec XIX wieku do domu kapituły dostawiono neogotycki budynek mieszczący zbiór ksiąg i archiwaliów. Wkrótce potem w całym kompleksie zaczęto gromadzić zbiory śląskiej sztuki sakralnej, pochodzące z sekularyzowanych klasztorów i przebudowywanych kościołów, co dało początek powołanemu w 1898 roku Muzeum Archidiecezjalnemu. W efekcie dawna biblioteka na pierwszym piętrze została zamieniona na salę ekspozycyjną, niedostępną już odtąd przez aneks schodowy. Zmiany te doprowadziły również do częściowej rozbiórki XVI-wiecznych schodów. Po drugiej wojnie światowej, wszystkie zabudowania zostały odbudowane i wyremontowane, a w 1947 roku ponownie otwarto w nich muzeum.
Architektura
Najstarsza forma domu miała rzut prostokąta o wymiarach 18,5 x 12,5 metra, o wieżowej bryle wysokości około 15 metrów. Wzniesiony został z ręcznie kształtowanej cegły, układanej w wątku gotyckim, starannie spoinowanej i zdobionej wzorem z zendrówek, umieszczanych w stronę lica główkami. Początkowo jedynie narożnik północno – zachodni wzmocniony był krótką i prostą przyporą, natomiast narożnik południowo – zachodni podparto w drugiej połowie XV wieku, zapewne w związku z budową sklepień. Wnętrze budynku na poziomie piwnic i na parterze składało się z dwóch pomieszczeń, natomiast na poziomie piętra z trzech sal. Powyżej funkcjonowało jeszcze poddasze, w średniowieczu zapewne przykryte wysokim dachem. W drugiej połowie XV wieku do budynku dostawiono dwa aneksy o formie smukłych wież. Południowy mieścił wąskie schody, natomiast niższy północny mógł pełnić funkcję latryny. Początkowo dom otoczony mógł być zewnętrznym murem, ale już w okresie późnego średniowiecza stał pośród zabudowy gospodarczej, wąskich uliczek i podwórek oraz brukowanych dziedzińców Ostrowa Tumskiego.
Pierwotnie do piwnic budynku wejść można było aż trzema sposobami. Od południa, a więc od strony katedry, od zachodu oraz bezpośrednio z parteru, wąskim korytarzem ze schodami, ukrytym w grubości ściany zachodniej. Klatka schodowa przykryta była kolebką i doświetlana szczelinowym otworem. Południową część kondygnacji piwnicznej tworzyła duża i głęboka komnata, w planie zbliżona do kwadratu, nakryta sklepieniem krzyżowym bez żeber, wsparta na centralnie położonym kamiennym filarze. Filar ten posiadał kapitel kielichowy i prawdopodobnie bazę o podobnej, lecz odwróconej formie. Część północną piwnicy wypełniała mniejsza, prostokątna komora ze sklepieniem kolebkowym. Oświetlenie obu komór było słabe. Piwnica była jedynym na terenie Ostrowa Tumskiego, oficjalnie dopuszczonym miejscem wyszynku piwa świdnickiego.
Parter początkowo miał taki sam układ pomieszczeń jak piwnica. Większa sala główna o wymiarach 9 x 9 metrów znajdowała się na południu, a prostokątna komnata na północy. Podobnie jak w piwnicy, oba pomieszczenia łączyło przejście. Północne pomieszczenie parteru, służące jako kapitularz, nakryto sklepieniem częściowo gwiaździstym, częściowo nieregularnym, w bocznych przęsłach tójpodporowym, z żebrami o profilu gruszkowym. Południowa obszerna sień wejściowa zwieńczona była drewnianym stropem, co przypominało analogiczne pomieszczenia znane z patrycjuszowskich kamienic mieszczańskich. Dostęp do południowej sali prowadził od strony katedry i miał konstrukcję belkową, wzorowaną na wejściach do średniowiecznych zamków. Umieszczone w nim drzwi mogły być blokowane ryglem, zasuwanym do długiego na 1,2 metra otworu w murze. Ujęte delikatnym profilowaniem okna znajdowały się w ścianach wschodniej i zachodniej. Ku wnętrzu zwrócone były wnękami, zapewne z bocznymi kamiennymi siedziskami.
Na poziomie piętra duże pomieszczenie zajmowało południową część domu, odpowiadającą rozmiarami dużej sali z parteru. Północna partia piętra była natomiast podzielona na dwa mniejsze pomieszczenia. Wszystkie one początkowo kryte były drewnianymi stropami. Dostęp do najwyższej kondygnacji możliwy był za pomocą zewnętrznych drewnianych schodów, dostawionych od strony północnej. Jako, że gniazda do mocowania belek utworzono też od strony południowej, być może również z tamtej strony funkcjonowały zewnętrzne schody. Ewentualnie do południowej elewacji dostawiony był budynek o konstrukcji drewnianej. Gdy w XV wieku dobudowany został aneks schodowy, wejście na piętro wiodło odtąd poprzez dwuramiennych portal z bocznymi płycinami. Wtedy też pierwotne okna zastąpiono większymi, prostokątnymi oknami z ciosów piaskowca, podzielonymi krzyżami na cztery kwatery. Od strony wewnętrznej były one wyposażone w sedilia osadzone w obszernych wnękach. Dodatkowo w ścianie północnej wykonano ostrołukowy otwór drzwiowy, prowadzący do północnej przybudówki.
Mury poddasza budynku przeprute były dziesięcioma otworami, równomiernie rozmieszczonymi z każdej strony świata: czterema w każdej z dwóch ścian wzdłużnych (wschodniej i zachodniej) oraz po jednym w każdej ścianie szczytowej (północnej i południowej). Otwory były niewielkich rozmiarów, zbliżone do strzelnic, od wewnątrz wyposażone w szerokie na 1,5 metra wnęki. Pełniły one funkcję doświetlającą, ale być może w razie konieczności, ze względu na położenie budynku na wschodniej granicy Ostrowa Tumskiego, tuż przy rzece i nabrzeżu, wykorzystywane były do celów obronnych. W XV wieku, gdy poddasze przekształcono w drugie piętro, wszystkie otwory, za wyjątkiem jednego, powiększono i obramowano prostym, fazowanym murem.
W pierwszej połowie XVI wieku południowa sala na parterze nakryta została sklepieniem krzyżowym z żebrami wznoszącymi się od centralnego ośmiobocznego filaru z bogato zdobionym kapitelem. W części wschodniej zachowano podpory stropów z motywami rombowymi i zwierzęcymi. Na piętrze usunięto pierwotne podziały na pomieszczenia, tworząc jedną dużą salę pełniącą rolę biblioteki. Jej wnętrze nakryto sześciodzielnym sklepieniem krzyżowo-żebrowym z żebrami wspartymi na dwóch kolumnach. Było ono bardzo wysokie i obejmowało także dolną część drugiego piętra. To, co pozostało z dawnej najwyższej kondygnacji, ponownie zostało przeznaczone na poddasze. Ponadto XV-wieczne wąskie schody w południowym aneksie zastąpiono późnogotyckimi spiralnymi schodami z ozdobną poręczą, okręconymi wokół centralnego filara, efektownie ukształtowanego na podobieństwo tarczy amazonki ujętej przez skręcone trzony (jeden z nich przechodził w wewnętrzną poręcz, drugi stanowił obramowanie filaru, trzeci zaś był pionowy i wyznaczał oś schodów). Trzony i oddzielający je trochilus wznosiły się z pięciu małych cokołów, ozdobionych kolorowymi piszczałkami i motywem skręconego sznura.
Stan obecny
Dawny dom kapituły katedralnej przy placu Katedralnym 17 we Wrocławiu jest obecnie wyjątkowym na terenie Polski przykładem w pełni zachowanego XIV-wiecznego budynku mieszkalnego o przeznaczeniu świeckim. Na przestrzeni wieków usunięciu uległ jedynie jego północny aneks z drugiej połowy XV wieku, natomiast duże zmiany nastąpiły w okresie nowożytnym odnośnie pomocniczych zabudowań otaczających dom kapituły. Przekształceniu uległo również zadaszenie, ale dom nadal wyróżnia się gotycką wieżową bryłą. Ponadto przetrwały liczne XIV i XV-wieczne obramienia okienne, zamurowany portal dwuramienny do aneksu schodowego, XIV-wieczne sklepienia na poziomie piwnicy i w kapitularzu na parterze (z neogotyckimi zwornikami), czy późnogotyckie sklepienie parteru oraz biblioteki na pierwszym piętrze. Do najstarszych zachowanych otworów okiennych należy północne okno dawnego kapitularza na parterze oraz okno południowe na piętrze. Ciekawie prezentują się XV-wieczne okna południowego aneksu, rozmieszczone zgodnie z biegiem schodów. We wnętrzu warto zwrócić uwagę na bogato dekorowane wsporniki sklepień parteru z motywami kryształowymi i maskami zwierzęcymi. Obecnie wyremontowany dom mieści Muzeum Archidiecezjalne, archiwum i bibliotekę kapituły.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bogdała M., Chorowska M., Czarniak K., Waniek W., The House and the utility buildings of the Cathedral Chapter in Wrocław in the light of architectural and archaeological studies, „Archaeologia Historica Polona”, 30/2022.
Chorowska M., Muzeum Archidiecezjalne we Wrocławiu. Proces przekształceń zespołu budynków od średniowiecza do końca XIX wieku, „Wiadomości Konserwatorskie”, 57/2019.
Encyklopedia Wrocławia, red. J.Harasimowicz, Wrocław 2006.
Goliński M., Socjotopografia późnośredniowiecznego Wrocławia, Wrocław 1997.
Jerzak N., Wkład biskupów wrocławskich w rozwój statutów kapituły wrocławskiej do roku 1468, „Veritati et Caritati”, 8/2017.