Wrocław – bazylika św Elżbiety

Historia

   Pierwszy kościół w tym miejscu, początkowo pod wezwaniem św. Wawrzyńca, powstał prawdopodobnie jeszcze na początku XIII wieku. W 1253 roku został przekazany przez Henryka III krzyżowcom jako kościół klasztorny. W 1252 roku wymieniono po raz pierwszy parafię św. Elżbiety, natomiast w 1257 kościół został konsekrowany już pod imieniem św. Elżbiety przez biskupa Tomasza I.
   Gotycki trójnawowy kościół, ufundowany przez Bolesława III, zaczęto budować najpewniej po pożarze z 1319 roku (lub ewentualnie w trzeciej ćwierci XIII wieku). Wpierw wzniesiono zachodnie przęsła naw, lecz w trakcie prac zdecydowano się zmienić koncepcję układu budowli z halowej na bazylikową, znacznie podwyższając wysokość nawy głównej. W 1340 ukończony był korpus nawowy, w 1384 kaplica pw. Najświętszej Maryi Panny, a w 1387 prezbiterium. Budowę wieży kościelnej rozpoczęto jeszcze przed 1339 rokiem, a ukończono w XV wieku.
   Świątynia służyła jako kościół farny wrocławskiego patrycjatu i wyrażała jego ambicje, konkurując wielkością z biskupią katedrą św. Jana. Wokół kościoła istniał cmentarz, otoczony przez wieniec maleńkich domków księży altarystów, które potęgowały wrażenie wielkości kościoła. W 1525 roku kościół św. Elżbiety stał się pierwszym ze śląskich kościołów, który przejęli ewangelicy. Przejęcie miało jakoby nastąpić w wyniku wygranej wrocławskiego patrycjusza i podskarbiego królewskiego Heinricha von Rybischa w grze w kości nad mistrzem krzyżowców Erhardem Scultetusem. W 1529 roku w czasie wichury zawalił się drewniany hełm wieży. Wieżę odbudowano w latach 1531-1535 ze znacznie mniejszym hełmem renesansowym o formie istniejącej do dziś. W 1598 podczas remontu dachu położono dachówkę mnich-mniszka, tworzącą wzór czerwonej-zielonej szachownicy. W 1649 zawaliła się część więźby dachowej. Kolejny raz poważnych zniszczeń kościół doznał w czasie oblężenia miasta przez wojska napoleońskie w latach 1806/1807, gdy uszkodzony został hełm na wieży oraz dach. W latach 1856-1857 prowadzono renowację kościoła, lecz w czasie prac zawaliła się zewnętrzna ściana nawy południowej, a wraz z nią część sklepień. Po odbudowie i wzmocnieniach konstrukcji kościół ponownie konsekrowano w 1858.
   W końcu XIX wieku dla zwiększenia przepustowości ulic wyburzono większość domków altarystów, pozostawiając tylko cztery, zaś w początku XX wieku zburzono jeszcze jeden. Pozostały jedynie dwa domki, połączone bramką i zwane Jaś i Małgosia. II wojnę światową kościół przetrwał bez większych uszkodzeń, jednak niestety w latach 1960, 1975 i 1976 doznał uszkodzeń w wyniku pożarów.

Architektura

   Pierwotny kościół św. Wawrzyńca z XIII wieku był obszerną budowlą trójnawową z prostokątnym, dwuprzęsłowym prezbiterium po stronie wschodniej i zakrystią przy nawie północnej i prezbiterium. Przęsła tego ostatniego były kwadratowe w planie i zwieńczone sklepieniami sześciodzielnymi spływającymi na służki. Układ filarów ani wysokość naw korpusu nie są znane. Możliwe iż była to bazylika, lecz bardziej prawdopodobny był układ halowy korpusu o trzech parach filarów, które tworzyły w nawie przęsła poprzeczne, a w nawach bocznych podłużne. Do korpusu nawowego prowadził portal południowy i zachodni.
   Kościół św. Elżbiety pod koniec średniowiecza osiągnął formę wielkiej, trójnawowej, dziewięcioprzęsłowej bazyliki, złożonej z korpusu nawowego oddzielonego od prezbiterium pseudotranseptem. Nawy prezbiterium zakończone zostały od wschodu trójbocznie. Budowla otrzymała niezwykle smukłe proporcje, gdyż stosunek szerokości do wysokości nawy głównej wyniósł jeden do trzech. Przy południowo – zachodnim narożniku dostawiono od południa pięciokondygnacyjną wieżę z kruchtą w przyziemiu, mierzącą przeszło 90 metrów. Wokół świątyni rozciągnięto także rząd średniowiecznych kaplic i krucht. Odznaczają się one zróżnicowanymi kształtami i odmiennymi rozwiązaniami, niektóre z kaplic umieszczone zostały nawet na piętrze. Przy prezbiterium od północy usytuowana została trójprzęsłowa zakrystia. Elewację frontową od zachodu zwieńczył trójkątny szczyt ozdobiony ostrołukowymi blendami. Nawę główną i prezbiterium nakrył stromy dach dwuspadowy, charakterystycznie wyłożony dachówkami w zielono – czerwoną szachownicę, nad nawami bocznymi i kaplicami zaś osadzono dachy jednospadowe. Elewacje kościoła przeprute zostały ostrołukowymi oknami, przy czym w części prezbiterialnej oraz bocznych kaplicach i przybudówkach okna wypełnione są maswerkami. Od południa do wnętrza prowadził osadzony w wieży portal ostrołukowy, profilowany, ujęty pinaklami i zwieńczony wimpergą z żabkami i kwiatonami.
   Wnętrza nakryte zostały przeważnie niezwykle wysoko założonymi sklepieniami krzyżowymi, z wyjątkiem gwiaździstego nad emporą organową, trójdzielnego w kruchcie południowej i sieciowych w kruchcie od północnego-zachodu i kaplicy południowo-zachodniej. Wysokość nawy głównej wyniosła 29,7 metrów, szerokość 10,2 metrów, a długość 66 metrów. Nawy boczne mają 5,5 metrów szerokości i 13 metrów wysokości.

Stan obecny

   Kościół św. Elżbiety jest jednym z najcenniejszych zabytków sakralnych Wrocławia, który szczęśliwie przetrwał zniszczenia II wojny światowej, choć później parokrotnie uszkadzany był pożarami. Pomimo tego w jego wnętrzu znajdują się gotyckie stalle w prezbiterium oraz wybudowane w latach 1453-1455 sakramentarium, które jest wspaniałym dziełem mikroachitektury gotyckiej. Wśród dość skromnej dekoracji zwracają uwagę kamienne zworniki w nawie południowej z przedstawieniami heraldycznymi: cesarskim orłem Karola IV Luksemburga, lwa o dwóch ogonach będącego herbem Czech i orła księstwa wrocławskiego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z XIII wieku na Śląsku, Wrocław 2015.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Wrocław – Stare Miasto, kościół św. Elżbiety.