Wrocław – bazylika św Elżbiety

Historia

   Pierwszy kościół w tym miejscu, początkowo pod wezwaniem św. Wawrzyńca, powstał prawdopodobnie jeszcze na początku XIII wieku. W 1253 roku został przekazany przez Henryka III krzyżowcom jako kościół klasztorny. W 1252 roku wymieniono po raz pierwszy parafię św. Elżbiety, w 1257 kościół został konsekrowany już pod imieniem św. Elżbiety przez biskupa Tomasza I.
   Obecny trójnawowy bazylikowy kościół ufundowany przez Bolesława III powstawał od początku XIV wieku w stylu gotyku redukcyjnego. W latach 1309-1318 wzniesiono zachodnie przęsło naw, w 1340 ukończona była nawa, w 1384 kaplica pw. Najświętszej Maryi Panny, a w 1387 prezbiterium. Budowę wieży kościelnej rozpoczęto jeszcze przed 1339 rokiem, a ukończono w XV wieku.
   Świątynia służyła jako kościół farny wrocławskiego patrycjatu i wyrażała jego ambicje, konkurując wielkością z biskupią katedrą św. Jana. Wokół kościoła istniał cmentarz, otoczony przez wieniec maleńkich domków księży altarystów, które potęgowały wrażenie wielkości kościoła. W 1525 roku kościół św. Elżbiety stał się pierwszym ze śląskich kościołów, który przejęli ewangelicy. Przejęcie miało jakoby nastąpić w wyniku wygranej wrocławskiego patrycjusza i podskarbiego królewskiego Heinricha von Rybischa w grze w kości nad mistrzem krzyżowców Erhardem Scultetusem. W 1529 roku w czasie wichury zawalił się drewniany hełm wieży. Wieżę odbudowano w latach 1531-1535 ze znacznie mniejszym hełmem renesansowym o formie istniejącej do dziś. W 1598 podczas remontu dachu położono dachówkę mnich-mniszka, tworzącą wzór czerwonej-zielonej szachownicy. W 1649 zawaliła się część więźby dachowej. Kolejny raz poważnych zniszczeń kościół doznał w czasie oblężenia miasta przez wojska napoleońskie w latach 1806/1807, gdy uszkodzony został hełm na wieży oraz dach. W latach 1856-1857 prowadzono renowację kościoła, lecz w czasie prac zawaliła się zewnętrzna ściana nawy południowej, a wraz z nią część sklepień. Po odbudowie i wzmocnieniach konstrukcji kościół ponownie konsekrowano w 1858.
   W końcu XIX wieku dla zwiększenia przepustowości ulic wyburzono większość domków altarystów, pozostawiając tylko cztery, zaś w początku XX wieku zburzono jeszcze jeden. Pozostały jedynie dwa domki, połączone bramką i zwane Jaś i Małgosia. II wojnę światową kościół przetrwał bez większych uszkodzeń, jednak niestety w latach 1960, 1975 i 1976 doznał uszkodzeń w wyniku pożarów.

Architektura

   Kościół jest wielką, trójnawową, dziewięcioprzęsłową bazyliką złożoną z korpusu nawowego oddzielonego od prezbiterium pseudotranseptem. Nawy prezbiterium zakończone są trójbocznie. Budowla posiada niezwykle smukłe proporcje, gdyż stosunek szerokości do wysokości nawy głównej wynosi jeden do trzech. Przy południowo – zachodnim narożniku dostawiona jest od południa pięciokondygnacyjna wieża z kruchtą w przyziemiu, mierząca przeszło 90 metrów. Wokół świątyni rozciąga się rząd średniowiecznych kaplic i krucht. Odznaczają się one zróżnicowanymi kształtami i odmiennymi rozwiązaniami, niektóre z kaplic umieszczone zostały nawet na piętrze. Przy prezbiterium od północy znajduje się trójprzęsłowa zakrystia. Elewację frontową od zachodu wieńczy trójkątny szczyt ozdobiony ostrołukowymi blendami. Nawę główną i prezbiterium nakrywa stromy dach dwuspadowy, nad nawami bocznymi i kaplicami dachy jednospadowe. Elewacje kościoła przeprute są ostrołukowymi oknami, w części prezbiterialnej oraz bocznych kaplicach i przybudówkach okna wypełnione są maswerkami. Od południa do wnętrza prowadzi portal ostrołukowy, profilowany, ujęty pinaklami i zwieńczony wimpergą z żabkami i kwiatonami. Wyróżnikiem kościoła był także dach nad nawą główną, wyłożony dachówkami w zielono – czerwoną szachownicę.
   Wnętrza nakryte są przeważnie niezwykle wysoko założonymi sklepieniami krzyżowymi, z wyjątkiem gwiaździstego nad emporą organową, trójdzielnego w kruchcie południowej i sieciowych w kruchcie od północnego-zachodu i kaplicy południowo-zachodniej. Wysokość nawy głównej wynosi 29,7 metrów, szerokość 10,2 metrów, a długość 66 metrów. Nawy boczne mają 5,5 metrów szerokości i 13 metrów wysokości. Wewnątrz świątyni znajdują się gotyckie stalle w prezbiterium oraz wybudowane w latach 1453-1455 sakramentarium, które jest wspaniałym dziełem mikroachitektury gotyckiej. Wśród dość skromnej dekoracji zwracają uwagę kamienne zworniki w nawie południowej z przedstawieniami heraldycznymi: cesarskim orłem Karola IV Luksemburga, lwa o dwóch ogonach będącego herbem Czech i orła księstwa wrocławskiego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Pilch J, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Wrocław – Stare Miasto, kościół św. Elżbiety.