Wrocław – archikatedra św Jana Chrzciciela

Historia

   Pierwsza świątynia w miejscu dzisiejszej katedry zbudowana została najprawdopodobniej w latach 60-tych lub 70-tych X wieku w okresie wpływów czeskich w grodzie wrocławskim. Służyła zapewne jako kaplica dworska księcia plemiennego, a jej znaczenie wzrosło po zajęciu Wrocławia przez Mieszka w połowie lat 80-tych X wieku. Po 1000 roku w związku z założeniem we Wrocławiu biskupstwa, ten pierwszy kościół zaczął służyć jako katedra. Uległ on zniszczeniu w czasie reakcji pogańskiej i najazdu czeskiego księcia Brzetysława I w latach 1038-1039. Przez kolejne paręnaście lat znajdował się w formie postępującej ruiny.
   W końcu XI wieku z inicjatywy polskiego księcia Kazimierza Odnowiciela zbudowano nową katedrę. Świątynia ta nieco przesunięta wobec poprzedniej katedry, była utrzymana w formach wczesnoromańskich.
   Budowę okazalszej, romańskiej katedry dla biskupstwa wrocławskiego, podjął się w 1158 roku biskup Walter z Malonne, z wykorzystaniem znacznej części murów poprzedniego kościoła. Przyczyną przebudowy mogło być osiadanie kościoła i pękanie ścian. Dwuwieżową, trójnawową bazylikę z transeptem ukończono w 1180 roku, a poświęcił ją biskup Żyrosław II. Katedra Walterowska stanowiła przekształcenie katedry Kazimierza, znacznie pogrubiono mury i przesklepiono nawy, zaś od zachodu wzniesiono nowe wieże.
   W następnych dziesięcioleciach nastąpiła realizowana w kilku etapach gotycka przebudowa. W latach 1244-1272 rozpoczęła się budowa wczesnogotyckiego prezbiterium z prostokątnym obejściem, które zachowane do dziś w niezmienionej formie jest najstarszą na ziemiach polskich budowlą gotycką. Na początku XIV wieku rozpoczęła się budowa obecnego korpusu nawowego, która trwała do drugiej połowy tego wieku. W latach 1346-69 do wschodniego obejścia chóru Mistrz Pieszko dostawił kaplicę Mariacką, ufundowaną przez biskupa wrocławskiego Przecława z Pogorzeli. W wiekach XV i XVI kontynuowano budowę wież, wznoszono tez kaplice i kruchty między przyporami. W 1517 roku biskup Jan Turzo ufundował nowy portal zakrystii, uważany za pierwsze dzieło renesansu na Śląsku. W 1633 roku podczas walk wojsk cesarskich ze Szwedami i wojskami sasko-brandenburskimi spłonęła wieża południowa, południowa część katedry i dach zakrystii. Zniszczenia jednak odbudowano. W XVII i XVIII wieku dostawiono do katedry kilka barokowych kaplic. W 1945 roku katedra została zniszczona. Po wojnie była odbudowywana w latach 1946-1951, a w następnych latach prowadzono długotrwałe prace konserwatorskie. W latach 1988-91 wieże fasady zachodniej otrzymały smukłe hełmy.

Architektura

   Katedra z X wieku była budowlą przedromańską na planie krzyża łacińskiego, wzniesioną z granitu. Długość jej nawy wynosiła 23,7 metra, transeptu 18,7 metra, a szerokość nawy 7,5 metra. Grubość murów fundamentowych dochodziła do 1,1 metra. Katedra była zapewne kryta dachem gontowym z więźbą odkrytą od wewnątrz. W środku ramion transeptów znajdowały się empory wsparte na jednym filarze, a ponad skrzyżowaniem naw wieża z oknami, niezbędnymi do oświetlania monumentalnej, centralnej części świątyni.
   Świątynia wzniesiona przez Kazimierza Odnowiciela w XI wieku była utrzymana w formach wczesnoromańskich, trójnawowa, bez transeptu. Posiadała jednonawowe prezbiterium zamknięte wielką apsydą, pod którym mieściła się dwunawowa, sklepiona krypta o czterech filarach. Po bokach wschodniej strony umieszczono dwie, prawdopodobnie obronne wieże, a po przeciwnej, zachodniej stronie nieznaną bliżej fasadę. Zewnętrzne wymiary budowli wynosiły około 34,5 metra długości i 18,3 metra szerokości. Kościół najprawdopodobniej nie był sklepiony, ale kryty stropem. Katedra posiadała zaawansowaną formę i technikę wykonania detalu, o czym świadczą znalezione relikty np. baza granitowej kolumny.
   XII-wieczna katedra Waltera z Mallone była również trójnawową bazyliką, lecz jej mury znacznie pogrubiono, nawy przesklepiono, dodano transept, zaś od zachodu wzniesiono nowe dwie wieże. Elewacje wykonane były z wielkoformatowych bloków z białego wapienia i urozmaicone licznym detalem z czerwonego piaskowca. Długość katedry wynosiła wówczas 48,5 metra, zaś szerokość 24,5 metra. Cechy stylistyczne oraz plan katedry wskazują na ojczyznę jej fundatora – kraj nad Renem i Mozą.
   W 1244 roku rozbudowano katedrę od wschodu o prosto zamknięty ceglany chór z obejściem w stylu wczesnego gotyku katedralnego, a nad narożami obejścia ulokowano dwie niewielkie wieże, które pozostały nieukończone do dziś. Elewacja wschodnia otrzymała wielkie okno przeźroczowe, ponadto w szczycie ulokowano okno poddasza. Prezbiterium nakryto sklepieniami sześciodzielnymi.

   Około roku 1315 biskup Henryk z Wierzbna zaczął od strony wież budować nową gotycką nawę. Budowę ukończył około 1349 roku biskup Przecław z Pogorzeli, budując od zachodu nawę główną i od południowego wschodu zakrystię w stylu gotyku redukcyjnego. Kolejnym etapem była ulokowana za obejściem kaplica Mariacka, zwana też małym chórem, dzieło mistrza Pieszki z lat 1354-1368. Z kolei kaplice boczne i górne kondygnacje wieży północno-zachodniej wraz z hełmem powstały w XV wieku. Wieżę południowo-zachodnią zbudowano tylko do wysokości czterech kondygnacji. Ciekawostkę stanowi dwukrotnie szersze ostatnie przęsło nawy głównej katedry, powstałe w miejscu dawnego romańskiego transeptu. W efekcie rozbudowy gotycka katedra uzyskała wygląd okazałej bazyliki, której długość wynosi 100 metrów, zaś szerokość 44,6 metra.

   Katedra gotycka złożona jest z trójnawowego, sześcioprzęsłowego prezbiterium, otoczonego prostokątnym obejściem, z dwiema wieżami wzniesionymi we wschodnich narożnikach oraz z szcześcioprzęsłowego korpusu z dwiema wieżami od zachodu. Na zewnątrz otoczona jest licznymi kaplicami i kruchtami. Ponad dachami naw bocznych rozpięte są łuki oporowe, które wzmacniają konstrukcję świątyni. Elewacje zewnętrzne opięte są uskokowymi przyporami. Wieże zachodnie są czworoboczne, także opięte przyporami. W kruchtach od zachodu, północy i południa mieszczą się uskokowe portale kamienne, bogato profilowane. Wyróżnia się kruchta zachodnia, otwarta szeroką arkadą z ażurową dekoracją maswerkową, ujętą rzeźbami świętych umieszczonych pod baldachimowymi zwieńczeniami. Wewnątrz nawy i prezbiterium nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Wnętrze prezbiterium oświetlają duże trójdzielne okna z maswerkami, i jedno czterodzielne okno wschodnie. Przylegająca od wschodu gotycka kaplica Mariacka, nakryta jest sklepieniem trójodporowym i krzyżowo-żebrowym. Pozostałe gotyckie kaplice nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, gwiaździste i sieciowe.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Pilch J, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Początki architektury monumentalnej w Polsce, red. Janiak T., Stryniak D., Gniezno 2004.