Warszawa – bazylika archikatedralna św Jana Chrzciciela

Historia

   Pierwszą świątynią w miejscu dzisiejszego prezbiterium była wybudowana na przełomie XIII i XIV wieku drewniana kaplica zamkowa. Kaplica ta na początku XIV wieku została kościołem parafialnym miasta. Z 1321 pochodzi wzmianka o Gunterze, plebanie warszawskim, a w 1338 na drzwiach świątyni przybito pozew przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu. Około 1390 – 1398 z inicjatywy księcia Janusza I Starszego powstała murowana budowla gotycka, która stała się także miejscem pochówku książąt mazowieckich. W 1406 roku kościół farny stał się kolegiatą i najpewniej w tym okresie miał miejsce drugi etap prac budowlanych. W ich efekcie kolegiata warszawska stała się największą po płockiej średniowieczną świątynią na Mazowszu. Prace przy korpusie nawowym ukończono zapewne przed 1428 rokiem, gdy żona księcia Janusza, Anna, ufundowała połączoną z zamkiem kaplicę. Do końca XV wieku powstały jeszcze trzy dalsze kaplice z fundacji bogatych mieszczan. Między 1465 a 1475 rokiem zasklepiono wnętrze kościoła, o czym świadczą zapłaty jakie otrzymał murator Nickel na kwotę 12 kop groszy. W pierwszej ćwierci XVI wieku księżniczka mazowiecka Anna sfinansowała podwyższenie wieży i budowę nowego hełmu, lecz niestety w 1544 roku został on zniszczony przez pożar, a prace nad odbudową poniechano. Zamiast tego w 1586 roku przy południowo – zachodnim narożniku kolegiaty wybudowano wolnostojącą dzwonnicę.
   W 1602 roku na skutek huraganu zawaliła się potężna gotycka wieża zachodnia niszcząc częściowo wnętrze świątyni. Podczas odbudowy zmieniono fasadę kościoła budując nową, wczesnobarokową. Po 1763 roku wybudowano zakrystię. W latach 1837–1842 będąca w złym stanie technicznym świątynia została gruntowanie przebudowana z funduszy rządowych w stylu neogotyku angielskiego. Powstała m.in. nowa fasada z wieżową częścią środkową.
   Świątynia została niemal całkowicie zniszczona przez Niemców w 1944 roku. Zrekonstruowano ją w latach 1948–1956 wzorując się na planach pierwotnego kościoła z XIV wieku, według projektu odbudowy autorstwa Jana Zachwatowicza oraz Marii i Kazimierza Piechotków. Powojenna fasada jest nową realizacją, zbudowaną w stylu tzw. gotyku nadwiślańskim i wzorowaną na fasadzie kościoła dominikanów w Chełmnie. W latach 2012–2015 w katedrze przeprowadzono rozległe prace remontowe m.in. odnowiono ceglane elewacje i stworzono specjalne trasy edukacyjne.

Architektura

   Kościół usytuowano w obrębie murów miejskich Starego Miasta, pomiędzy zamkiem a rynkiem. Powstał najprawdopodobniej w dwóch fazach budowlanych. Wpierw około 1390 – 1398 roku wzniesiono trójprzęsłowe, trójbocznie zamknięte prezbiterium, natomiast w drugim etapie po 1406 roku trójnawowy, pięcioprzęsłowy, halowy korpus. Świadczą o tym różnice w kształcie przypór i sklepień oraz wysokość posadowienia gzymsów i okien. Pierwotnie po zachodniej stronie kościoła znajdowała się wieża, wbudowana w pierwsze przęsło nawy głównej. Jej przyziemie pełniło funkcję kruchty, a górna część z czworoboku przechodziła w ośmiobok. Brak zgodności między osiami przęseł i okien w nawie południowej spowodowany został skróceniem po stronie zachodniej pierwotnie zamierzonego korpusu. Początkowo wieżę planowano zbudować poza obrysem korpusu, a wsunięcie jej do wnętra zakłóciło oryginalnie rozmierzony rytm filarów.
   Na zakończenie głównych prac, w 1428 roku ufundowano kaplicę NMP i św. Anny. Usytuowano ją po południowej stronie korpusu, pełniła ona rolę ekskluzywnego  oratorium, połączonego krytym gankiem ze znajdującym się w pobliżu zamkiem. Po północnej stronie prezbiterium usytuowano zakrystię (być może piętrową), pierwotnie zamkniętą prostą ścianą na wysokości pierwszego od wschodu żebra jarzmowego.
   Do wnętrza kościoła wstawiono smukłe, ośmioboczne filary, połączone profilowanymi arkadami. Są one umieszczone bardzo wysoko i wdzierają się w strefę sklepień, które nadwieszono na wspornikach. Żebra układają się w formy gwiazd o zróżnicowanej liczbie ramion. Prace przy zasklepianiu kościoła zakończono w 1474 lub 1475 roku, a do schyłku XV wieku dobudowano jeszcze tylko kilka mieszczańskich kaplic oraz podwyższono i zwieńczono stożkowatym hełmem wieżę na początku XVI wieku.
   Dzisiejsza elewacja zachodnia kościoła, jest wynikiem powojennej rekonstrukcji i nawiązuje do gotyku mazowieckiego. Podzielona jest skarpami, między którymi znajdują się trzy okna, a na osi portal z cegły. Elewację wieńczy fryz kamienny i schodowy szczyt.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2005.

Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010.
Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika archikatedralna św. Jana Chrzciciela w Warszawie.