Warszawa – bazylika archikatedralna św Jana Chrzciciela

Historia

    Pierwszą świątynią w miejscu dzisiejszego prezbiterium była wybudowana na przełomie XIII i XIV wieku drewniana kaplica zamkowa. Kaplica ta na początku XIV wieku została kościołem parafialnym miasta. Z 1321 pochodzi wzmianka o Gunterze, plebanie warszawskim, a w 1338 na drzwiach świątyni przybito pozew przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu. Około 1390 z inicjatywy księcia Janusza I Starszego powstała murowana budowla gotycka, która stała się także miejscem pochówku książąt mazowieckich. W 1406 roku kościół farny stał się kolegiatą.
    W 1602 roku na skutek huraganu zawaliła się potężna gotycka wieża zachodnia niszcząc częściowo wnętrze świątyni. Podczas odbudowy zmieniono fasadę kościoła budując nową, wczesnobarokową. Po 1763 roku wybudowano zakrystię. W latach 1837–1842 będąca w złym stanie technicznym świątynia została gruntowanie przebudowana z funduszy rządowych w stylu neogotyku angielskiego. Powstała m.in. nowa fasada z wieżową częścią środkową.
    Świątynia została niemal całkowicie zniszczona przez Niemców w 1944 roku. Zrekonstruowano ją w latach 1948–1956 wzorując się na planach pierwotnego kościoła z XIV wieku, według projektu odbudowy autorstwa Jana Zachwatowicza oraz Marii i Kazimierza Piechotków. Powojenna fasada jest nową realizacją, zbudowaną w stylu tzw. gotyku nadwiślańskim i wzorowaną na fasadzie kościoła dominikanów w Chełmnie. W latach 2012–2015 w katedrze przeprowadzono rozległe prace remontowe m.in. odnowiono ceglane elewacje i stworzono specjalne trasy edukacyjne.

Architektura

   Katedra najprawdopodobniej powstała w dwóch fazach budowlanych. Wpierw około 1390 roku wzniesiono trójprzęsłowe, trójbocznie zamknięte prezbiterium, natomiast w drugim etapie po 1406 roku trójnawowy, pięcioprzęsłowy, halowy korpus. Świadczą o tym różnice w kształcie przypór i sklepień oraz wysokość posadowienia gzymsów i okien. Pierwotnie po wschodniej stronie kościoła znajdowała się wieża, wbudowana w pierwsze przęsło nawy głównej. Jej przyziemie pełniło funkcję kruchty. Na zakończenie głównych prac, w 1428 roku ufundowano kaplicę NMP i św. Anny. Usytuowano ją po południowej stronie korpusu, pełniła ona rolę ekskluzywnego  oratorium, połączonego krytym gankiem ze znajdującym się w pobliżu zamkiem.
   Do wnętrza kościoła wstawiono smukłe, ośmioboczne filary, połączone profilowanymi arkadami. Są one umieszczone bardzo wysoko i wdzierają się w strefę sklepień, które nadwieszono na wspornikach. Żebra układają się w formy gwiazd o zróżnicowanej liczbie ramion. Prace przy zasklepianiu kościoła zakończono w 1465 roku, a do schyłku XV wieku dobudowano jeszcze tylko kilka mieszczańskich kaplic oraz podwyższono i zwieńczono stożkowatym hełmem wieżę na początku XVI wieku.
   Dzisiejsza elewacja zachodnia kościoła, jest wynikiem powojennej rekonstrukcji i nawiązuje do gotyku mazowieckiego. Podzielona jest skarpami, między którymi znajdują się trzy okna, a na osi portal z cegły. Elewację wieńczy fryz kamienny i schodowy szczyt.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010.
Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika archikatedralna św. Jana Chrzciciela w Warszawie.