Wągrowiec – kościół św Jakuba

Historia

   Pierwotny kościół parafialny w Wągrowcu prawdopodobnie był konstrukcji drewnianej, aż do zyskania znaczenia przez miasto po przeniesieniu do niego cysterskiego konwentu z Łekna. Najpewniej dopiero wówczas, w drugiej połowie XV wieku na jego miejscu wzniesiono murowane prezbiterium, nawiązujące do fary w Szamotułach (dwuosiowa elewacja wschodnia). Korpus nawowy zbudowany został w latach 1552-1556 przez mistrza Piotra z Szamotuł, przy czym do prac nad nim użyto oprócz cegieł romańskich ciosów przewiezionych z opuszczonego klasztoru cysterskiego w Łeknie.
   Kościół wągrowiecki wspierali zarówno cystersi jak i mieszczanie, np. w 1561 roku opat przekazał szewcowi Wawrzyńcowi 7 zagonów ziemi rolnej za jego szczególne zasługi przy budowie fary. Ponadto odnotowano liczne dary i zapisy testamentowe przeznaczone na ten cel, aż w 1575 roku biskup Stanisław Fałęcki dokonał konsekracji świątyni. Kościół nie miał jeszcze wówczas sklepień, które dobudowane zostały dwadzieścia lat później.

Architektura

   Kościół zbudowany został jako trójnawowa pseudobazylika, czyli jego nawa główna osiągnęła większą wysokość niż nawy boczne, lecz bez oświetlenia własnymi oknami w clerestorium. Otrzymał on czteroprzęsłowy korpus, którego nawa główna dorównała wysokością oraz szerokością położonemu na wschodzie trójprzęsłowemu, prostokątnemu w planie prezbiterium. Zachodnia ściana kościoła z niewiadomych przyczyn została wymurowana pod skosem, tak  że plan korpusu uzyskał formę trapezoidu, choć gołym okiem jest to trudno dostrzegalne. Przeciwna, wschodnia ściana prezbiterium otrzymała elewację dwuosiową, ze środkową przyporą pomiędzy dwoma smukłymi oknami, wchodzącą w partię szczytową. Także pozostałe elewacje kościoła opięte zostały licznymi przyporami oraz cylindryczną wieżyczką schodową przy fasadzie zachodniej, zdobioną wzorami z cegieł zendrówek. Dodatkowo  w naroża korpusu i prezbiterium wstawione zostały zakrystia z jednej strony i kaplica z drugiej, przy czym ta druga w średniowieczu posiadała na piętrze emporę.
  Do środka kościoła prowadziły trzy portale: od zachodu do nawy głównej, od północy do ostatniego wschodniego przęsła nawy bocznej oraz od południa do przęsła przedostatniego nawy bocznej. Pierwotnie wszystkie miały formy gotyckie, być może zbliżone do portalu południowego, dość skromnego i uskokowego.
   Wewnątrz szerokim przęsłom nawy głównej dodano dwukrotnie węższe wzdłużnie ustawione przęsła naw bocznych. Z powodu pseudobazylikowej formy kościół stał się dość ciemny i mroczny, natomiast ściany wysokie i płaskie. Nawy rozdzielone zostały dwoma rzędami wysokich ośmiobocznych filarów, wspierających arkady o profilu złożonym z trzech wklęsek. Nad nawą główną i prezbiterium rozłożono sklepienie gwiaździste sześcioramienne, w nawach bocznych natomiast krzyżowo – żebrowe. Dla odmiany zakrystię zwieńczono sklepieniem kolebkowym, a kaplicę południową sieciowym. Żebra sklepień wtopiono bezpośrednio w ściany (w nawach bocznych) lub założono na płaskich i krótkich służkach stojących na impostowych gzymsach filarów (w nawie głównej).

Stan obecny

   Kościół został częściowo przebudowany w okresie nowożytnym, zwłaszcza w stylistyce późnorenesansowej, której poddano szczyty korpusu i prezbiterium. Przekształcone zostały także dwa pierwotne portale, a trzeci, południowy, zamurowany. Okna natomiast utraciły swój gotycki detal pod tynkowanymi opaskami. Dostawione współcześnie zostały również dwie kruchty: od zachodu i północy, a kaplica południowa została obniżona. Wewnątrz sklepienia kościoła, mimo bardzo późnej daty powstania, otrzymały formy późnogotyckie, zręcznie naśladujące sklepienia powstałe w średniowieczu. W murach kościoła przetrwały liczne drążone w cegle koliste wgłębienia, których pochodzenie można tłumaczyć ludową magią lub wierzeniami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.