Wąchock – opactwo cysterskie

Historia

   Opactwo zostało ufundowane w 1179 roku przez biskupa krakowskiego Gedkę. W XIII wieku trzykrotnie najechali je Mongołowie, rabując i zabijając mnichów, a także paląc zabudowę. Bolesław Wstydliwy po zniszczeniach w 1260 roku nadał opactwu nowe dobra i sprowadził z Morimond nowych cystersów. Około 1270 roku biskup krakowski Paweł z Przemankowa konsekrował odbudowany kościół klasztorny.
   Pod koniec XV wieku opat Jan Klecisz podwyższył szczyty kościoła i pokrył nowym dachem. W XVI wieku wprowadzano przez opatów kolejne zmiany w wystroju kościoła. W latach 1636-1643 po pożarze została przeprowadzona gruntowna przebudowa klasztoru. W 1656 roku, podczas potopu szwedzkiego i najazdu Siedmiogrodzian księcia Jerzego Rakoczego, kościół został zniszczony. W latach 1656-1659 cystersi podjęli ponowną renowację świątyni i klasztoru. Około 1750 roku po otynkowaniu wewnętrznych ścian kościoła ozdobiono je freskami Radwańskiego, a do nawy północnej dobudowano kaplicę Wincentego Kadłubka. W 1819 roku komisja rządowa dokonała kasaty opactwa, a cystersi zostali zmuszeni do opuszczenia klasztoru, który został opieczętowany i zamknięty. Zakonnicy powrócili do opactwa dopiero w 1951 roku. W międzyczasie kościół klasztorny zaczął pełnić funkcje kościoła parafialnego.

Architektura

   W skład zespołu wąchockiego wchodzi kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Wniebowziętej i św. Floriana oraz zabudowania klasztorne. Kościół jest budowlą orientowaną w typie bezwieżowej bazyliki na planie krzyża łacińskiego. Jego elewacje wzniesiono z  charakterystycznych ciosów piaskowca układanych w dwubarwne pasy, żółtawe i brunatnoczerwone. Transept oraz prezbiterium zamknięto ścianami prostymi. Prezbiterium ujęto kaplicami bocznymi otwartymi na transept. Fasadę zachodnią kościoła zdobi rozeta oraz zwieńczenie w formie trójkątnego szczytu. Wnętrze budowli zostało przekryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, a nawy oddzielono ostrołukowymi arkadami.
   Od południa do kościoła przylega czworoboczny klasztor z zabudowanymi krużgankami wokół wirydarza. W najstarszym, trzynastowiecznym skrzydle wschodnim zachował się kapitularz z oryginalnym sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na czterech kolumnach o bogato dekorowanych kapitelach. W skrzydle południowym mieścił się refektarz ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Romański charakter zachował też sklepiony kolebkowo karcer, sień i fraternia. Fraternia zwana salą braci była pomieszczeniem robót mnichów, wniesionym na planie kwadratu o sklepieniu palmowym podtrzymywanym przez pojedynczy, centralnie umieszczony filar. Do południowo-wschodniego narożnika klasztoru przylega czworoboczny, XVI-wieczny dom opata z wirydarzem.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Strona internetowa wikipedia.org, Opactwo Cystersów w Wąchocku.