Tyniec – opactwo benedyktyńskie

Historia

    Opactwo ufundował najprawdopodobniej Kazimierz I Odnowiciel w 1044 roku, po kryzysie młodego państwa, wywołanym pogańskim buntem i czeskim najazdem. Benedyktyni mieli wspierać odbudowę państwa i Kościoła. Pierwszym opatem został Aaron pełniący również funkcję biskupa krakowskiego i arcybiskupa. Część badaczy uważa jednak, iż opactwo tynieckie dla benedyktynów, obecnych wcześniej w Krakowie, ufundował dopiero syn Kazimierza Odnowiciela, Bolesław II Szczodry.
    W drugiej połowie XI wieku powstał zespół romańskich budowli: trójnawowa bazylika oraz zabudowania klasztorne. W pierwszej połowie XIII stulecia klasztor został otoczony kamiennym murem obwodowym wzmocnionym basztami. Mimo tego w XIV wieku opactwo uległo znacznemu zniszczeniu w wyniku ataku Czechów oraz Tatarów. Wówczas na terenie opactwa w miejscu dzisiejszej opatówki wzniesiono zamek, pełniący funkcję nadgranicznej warowni królewskiej. Obiekt utracił swe strategiczne znaczenie w drugiej połowie XV stulecia, gdy w 1457 roku król Kazimierz Jagiellończyk wykupił księstwo oświęcimskie i zatorskie, lecz stała wojskowa załoga przebywała na terenie klasztoru aż do XVII wieku.
  
W XV wieku nastąpiła przebudowa opactwa na styl gotycki, a następnie w kolejnych stuleciach niestety na styl barokowy. Opactwo zostało zniszczone przez wojny w XVII wieku, lecz wkrótce znów je odbudowano i powiększono. Kolejne zniszczenia dotknęły zabudowania klasztorne w związku z zamienieniem ich na twierdzę konfederatów barskich. W 1816 roku opactwo zostało zlikwidowane. Po okresie dziewiętnastowiecznego zaniedbania mnisi powrócili do Tyńca w 1939 roku, a od 1947 rozpoczęli odbudowę podniszczonego kompleksu.

Architektura

    Opactwo, usytuowane na wapiennym Wzgórzu Klasztornym nad Wisłą, składa się z kościoła św. Piotra i Pawła oraz zabudowań klasztornych. Kościół pierwotnie był romańską dwunawową bazyliką bez transeptu, prawdopodobnie z dwoma lub ewentualnie jedną wieżą od zachodu. Świątynia od wschodu zapewne zamknięta była apsydą. Po 1452 roku kościół przebudowano w stylu gotyckim na budowlę halową z wydłużonym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium oraz z kaplicą w przedłużeniu nawy południowej i kwadratową w planie wieżą w części północno – zachodniej.
   Od południa do kościoła przylegały romańskie zabudowania klasztorne otaczające wirydarz z gotyckimi krużgankami. Krużganków romańskich nie zdołano zbudować z powodu najazdów, wzniesione zostały one dopiero w czasie XV-wiecznej odbudowy. Przedłużenie kompleksu po stronie południowej tworzy kolejne trójskrzydłowe założenie z wewnętrznym, drugim wirydarzem. W części południowo – zachodniej mieściła się biblioteka, w północno – zachodniej Opatówka, tworząca zespół bramny.
     XIV-wieczny zamek na wzgórzu klasztornym założono prawdopodobnie na planie trójkąta, z jedną wieżą nad skarpą wiślaną. Zamek i budynki klasztorne opactwa otoczone były grubymi murami, wyposażonymi w chodnik dla straży i krenelaż.

Stan obecny

    Dziś w klasztorze tynieckim znaleźć można zarówno elementy romańskie, gotyckie jaki i niestety barokowe. Z najwcześniejszego okresu zachowały się ściany korpusu kościoła do wysokości około 5 metrów oraz ściana między świątynią a krużgankami z romańskim portalem. Prezbiterium kościoła oraz krużganki są obecnie gotyckie. Opactwo wciąż pełni funkcje religijne jednak jego część jest udostępniona do zwiedzania. Informacje praktyczne dla turystów można znaleźć na stronie opactwa tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.