Trzebnica – klasztor cysterek

Historia

   Klasztor w Trzebnicy ufundował książę Henryk Brodaty w 1202 roku, pod wpływem swojej żony Jadwigi, jako siedzibę pierwszego w Polsce zakonu żeńskiego. Przeznaczono go dla sprowadzonych rok później z Bambergu cysterek. W latach 1208-1219 wybudowano jeden z pierwszych w Polsce kościołów ceglanych w stylu romańskim. Szczególnie ważną dla historii architektury jest wybudowana w latach 1268-1269 kaplica św. Jadwigi, która jest pierwszym na terenie Polski budynkiem zbudowanym w całości w stylu gotyckim. W kaplicy umieszczono szczątki św. Jadwigi, w niej brał także ślub czeski król Przemysław Ottokar II. Znaczenie klasztoru szybko wzrosło, gdy w 1212 roku wstąpiła doń Gertruda, córka władców Śląska Henryka I Brodatego i Jadwigi, która w 1232 została ksienią. O dużej randze klasztoru świadczy też fakt, iż od 1214 mieszkały tu i wychowywały się przez kilka lat królewny czeskie: Agnieszka wraz z siostrą Anną późniejszą żoną Henryka Pobożnego. Od samego początku bazylika stała się mauzoleum Piastów śląskich, w sumie pochowano tu 22 przedstawicieli tego rodu.
   Najazdy husytów połączone z dewastacją klasztoru i majątków klasztornych w 1432 i 1433, a następnie zniszczenia w 1475 dokonane przez węgierską armię Korwina zapoczątkowały długotrwały okres upadku i stagnacji klasztoru, utrwalony przez uwikłanie się Śląska w spory religijne związane z ekspansją protestantyzmu. W 1464 roku, na skutek uderzenia pioruna w kościół, zniszczony został dach kaplicy św. Jadwigi, jednak klasztor ocalał. Kolejny pożar dotknął klasztor i kościół w 1486, a następnie w 1505 i 1595 roku. W ich wyniku klasztor został częściowo spalony.
   Dopiero wzrastająca zamożność Śląska i jego rekatolicyzacja po zakończeniu wojny trzydziestoletniej w 1648 oraz zwycięska wojna z Turcją stworzyły sprzyjającą gospodarczo i politycznie bazę dla zwiększenia kultu św. Jadwigi, z którą identyfikowali się zarówno Polacy jak i katoliccy Habsburgowie. Pierwsze prace nad renowacją świątyni zaczęła w 1676 ksieni Krystyna Pawłowska. Barokizacja świątyni i klasztoru nastąpiła w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. W 1810 roku klasztor uległ sekularyzacji. Cenny księgozbiór oraz liczne elementy wyposażenia wnętrz przeniesiono do Wrocławia, a w klasztorze stworzono obóz jeniecki, a następnie szpital wojskowy. W 1870 roku właścicielami części klasztoru stali się joannici, a w 1889 siostry boromeuszki. Oba zakony urządziły w swych częściach szpitale. W latach 30-tych XX wieku rozpoczęto prace renowacyjne, kontynuowane także po wojnie. Po przeniesieniu szpitala wszystkie budynki klasztorne przeszły w posiadanie sióstr boromeuszek.

Architektura

   Kościół klasztorny i parafialny św. Bartłomieja Apostoła i św. Jadwigi został wzniesiony z cegły w wątku wendyjskim,  z użyciem kamiennych elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych. Pierwotnie był trójnawową bazyliką z transeptem, prezbiterium zamkniętym absydą oraz zachodnią wieżą na osi budowli. Nad nawami rozpostarto sklepienia krzyżowo-żebrowe. Od strony południowej do kościoła przylegały zabudowania klasztorne cysterek.
   W części wschodniej kościoła, po południowej stronie prezbiterium, znalazła się trójprzęsłowa, zamknięta pięciobocznie kaplica św. Jadwigi. Jest to pierwsza budowla na ziemiach polskich zbudowana w całości w stylu gotyckim. Przeszczepiła ona na grunt śląski wiele rozwiązań francuskich, między innymi  stanowi lokalną odmianę “szklanej klatki”, czyli budowli o ścianach zdematerializowanych przez wielkie okna. Powstała na planie wydłużonego prostokąta o czterech przęsłach, której ściany przeprute zostały wysokimi ostrołukowymi oknami. Ponieważ wewnątrz założono sklepienie krzyżowo – żebrowe, a na granicy każdego z przęseł znajduje się żebro jarzmowe, to wszystkie służki na dłuższych ścianach złożono w pęki po trzy, natomiast w narożnikach spływają pojedynczo.
   Wewnątrz kościoła klasztornego zastosowano szkieletowo-baldachimowy system konstrukcyjny i sklepienia krzyżowo-żebrowe. Wyjątkową w architekturze cysterskiej była zastosowana tu krypta pod prezbiterium i empora mniszek, wbudowana nie jak zazwyczaj w część zachodnią, ale w dwa wschodnie przęsła nawy głównej i sięgająca aż połowy transeptu. Wyjątkowe jest również zastosowanie w kościele bogactwo rzeźby figuralnej. Dwa zachowane z trzech pierwotnych portali zachodnich oraz mnogość pozostałości zachowanych w lapidarium, świadczy o tym, iż w średniowieczu kościół dysponował  pokaźnym zespołem rzeźby późnoromańskiej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.

Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku [w:] Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 1-4, Warszawa 2013.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika i sanktuarium św. Jadwigi w Trzebnicy.