Trzebnica – klasztor cysterek

Historia

   Klasztor w Trzebnicy ufundował książę Henryk Brodaty w 1202 roku, pod wpływem swojej żony Jadwigi, jako siedzibę pierwszego w Polsce zakonu żeńskiego. Przeznaczono go dla sprowadzonych rok później z Bambergu cysterek. Wkrótce potem rozpoczęto budowę jednego z pierwszych w Polsce ceglanego kościoła w stylu romańskim, którego konsekracja miała miejsce w 1219 roku. Szczególnie ważną dla historii architektury była wybudowana w latach 1268-1269 kaplica św. Jadwigi, która była pierwszym na terenie Polski budynkiem zbudowanym w całości w stylu gotyckim. W kaplicy umieszczono szczątki św. Jadwigi, w niej brał także ślub czeski król Przemysław Ottokar II. Znaczenie klasztoru szybko wzrosło, gdy w 1212 roku wstąpiła doń Gertruda, córka władców Śląska Henryka I Brodatego i Jadwigi, która w 1232 została ksienią. O dużej randze klasztoru świadczy też fakt, iż od 1214 mieszkały tu i wychowywały się przez kilka lat królewny czeskie: Agnieszka wraz z siostrą Anną późniejszą żoną Henryka Pobożnego. Od samego początku bazylika stała się mauzoleum Piastów śląskich, w sumie pochowano tu 22 przedstawicieli tego rodu.
   Najazdy husytów połączone z dewastacją klasztoru i majątków klasztornych w 1432 i 1433, a następnie zniszczenia w 1475 dokonane przez węgierską armię Korwina zapoczątkowały długotrwały okres upadku i stagnacji klasztoru, utrwalony przez uwikłanie się Śląska w spory religijne związane z ekspansją protestantyzmu. W 1464 roku, na skutek uderzenia pioruna w kościół, zniszczony został dach kaplicy św. Jadwigi, jednak klasztor ocalał. Kolejny pożar dotknął klasztor i kościół w 1486, a następnie w 1505 i 1595 roku. W ich wyniku klasztor został częściowo spalony.
   Dopiero wzrastająca zamożność Śląska i jego rekatolicyzacja po zakończeniu wojny trzydziestoletniej w 1648 oraz zwycięska wojna z Turcją stworzyły sprzyjającą gospodarczo i politycznie bazę dla zwiększenia kultu św. Jadwigi, z którą identyfikowali się zarówno Polacy jak i katoliccy Habsburgowie. Pierwsze prace nad renowacją świątyni zaczęła w 1676 ksieni Krystyna Pawłowska. Barokizacja świątyni i klasztoru nastąpiła w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. W 1810 roku klasztor uległ sekularyzacji. Cenny księgozbiór oraz liczne elementy wyposażenia wnętrz przeniesiono do Wrocławia, a w klasztorze stworzono obóz jeniecki, a następnie szpital wojskowy. W 1870 roku właścicielami części klasztoru stali się joannici, a w 1889 siostry boromeuszki. Oba zakony urządziły w swych częściach szpitale. W latach 30-tych XX wieku rozpoczęto prace renowacyjne, kontynuowane także po wojnie. Po przeniesieniu szpitala wszystkie budynki klasztorne przeszły w posiadanie sióstr boromeuszek.

Architektura

   Kościół klasztorny i parafialny św. Bartłomieja Apostoła i św. Jadwigi został wzniesiony z cegły w wątku wendyjskim,  z użyciem kamiennych elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych. Pierwotnie był trójnawową bazyliką z transeptem, prezbiterium zamkniętym apsydą i dwiema kaplicami po jego bokach oraz dużą arkadową kruchtą przy fasadzie zachodniej. Zewnętrzne elewacje kościoła obiegał fryz z przenikających się arkadek, ponad którymi biegł pas dekoracyjny z ukośnie ustawionych cegieł. Taki sam fryz stanowił obramowanie szczytów, których krawędzie utworzono z kamiennych ciosów. Od strony południowej do kościoła przylegały zabudowania klasztorne cysterek.
   Wewnątrz kościoła klasztornego zastosowano szkieletowo-baldachimowy system konstrukcyjny i sklepienia krzyżowo-żebrowe. Wnętrze prezbiterium otrzymało wymiary 7,9 x 9 metrów, transept 29,1 x 8,9 metrów, nawa główna szerokość 9 metrów, a nawy boczne 4,5 metra szerokości. Cały kościół (bez kruchty) posiadał aż 62 metry długości. Wyjątkową w architekturze cysterskiej była zastosowana tu trójnawowa krypta pod prezbiterium i empora mniszek, wbudowana nie jak zazwyczaj w część zachodnią, ale w dwa wschodnie przęsła nawy głównej i sięgająca aż połowy transeptu. Wyjątkowe jest również zastosowanie w kościele bogactwo rzeźby figuralnej. Dwa zachowane z trzech pierwotnych portali zachodnich oraz mnogość pozostałości zachowanych w lapidarium, świadczy o tym, iż w średniowieczu kościół dysponował  pokaźnym zespołem rzeźby późnoromańskiej.
   W części wschodniej kościoła, po południowej stronie prezbiterium, znalazła się trójprzęsłowa, zamknięta pięciobocznie kaplica św. Jadwigi. Jest to pierwsza budowla na ziemiach polskich zbudowana w całości w stylu gotyckim. Przeszczepiła ona na grunt śląski wiele rozwiązań francuskich, między innymi  stanowi lokalną odmianę “szklanej klatki”, czyli budowli o ścianach zdematerializowanych przez wielkie okna. Powstała na planie wydłużonego prostokąta o czterech przęsłach, której ściany przeprute zostały wysokimi ostrołukowymi oknami. Ponieważ wewnątrz założono sklepienie krzyżowo – żebrowe, a na granicy każdego z przęseł znajduje się żebro jarzmowe, to wszystkie służki na dłuższych ścianach złożono w pęki po trzy, natomiast w narożnikach spływają pojedynczo.

Stan obecny

   Kościół klasztorny zachował swój pierwotny układ przestrzenny. Główne zmiany polegały na zburzeniu prawej kaplicy przy prezbiterium (zastąpionej wspaniałą gotycką kaplicą św. Jadwigi) oraz na zburzeniu zachodniej kruchty, zastąpionej nowożytną wieżą. Powiększeniu uległ kąt nachylenia dachów nad nawą północną, wyburzono także pierwotne sklepienie apsydy przy prezbiterium i podwyższono jej mury. Z XVII lub XVIII wieku pochodzą czworoboczne filary krypty, które zastąpiły średniowieczne kolumny lub filary z kolumienkami. Niestety w związku z barokową przebudową przekształceniu uległa większość otworów okiennych kościoła. Przetrwały jedynie okna apsydy i kaplicy św. Jana, niektóre owalne okna nawy głównej oraz rozeta i przeźrocze w ścianie zachodniej. Wewnątrz zachował się pierwotny system podpór sklepień, lecz częściowo przykryły go barokowe sztukaterie. Fragmentarycznie zawalone sklepienia zostały odbudowane w dawnej postaci, choć w nawie północnej brakuje im zworników. Średniowieczne zabudowania klasztorne całkowicie utraciły pierwotne cechy stylistyczne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.

Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku, Warszawa 1955.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika i sanktuarium św. Jadwigi w Trzebnicy.