Trzcińsko Zdrój – miejskie mury obronne

Historia

   Budowę murów obronnych w Trzcińsku (Bad Schönfließ in Neumark) rozpoczęto prawdopodobnie na przełomie XIII i XIV wieku, choć pierwsza wzmianka o ich istnieniu pochodzi dopiero z 1349 roku, kiedy to zezwolono na budowę młyna przy fosie. Fortyfikacje murowane poprzedzone były drewniano – ziemnymi, które najprawdopodobniej utworzono po lokacji miasta w drugiej połowie XIII wieku.
   W drugiej połowie XIV i w pierwszej połowie XV wieku mury poddano nieznacznym przebudowom, być może przebito wówczas nowy przejazd przy Bramie Strzeszowskiej, podwyższono wszystkie bramy do pierwszych, otwartych poziomów obronnych oraz wybudowano pierwszy stopień Baszty Bocianiej. Mury zostały zapewne dość znacznie naruszone w latach 1433 i 1468. W 1433 roku zostało zniszczone przez husytów, a trzydzieści pięć lat później przez wojska pomorskie. W związku z tym od 1483 roku prowadzono rozbudowę obwarowań, przystosowując je stopniowo do walki z użyciem broni palnej. Nadbudowano bramy o górną wieloboczną część oraz wzniesiono przedbramia z szyjami bramnymi. W tym samym czasie przekształcono cztery baszty łupinowe w baszty zamknięte.
    W okresie nowożytnym obwarowania straciły na znaczeniu, jednak jeszcze w 1860 roku wyremontowano Bramę Myśliborską. W XIX wieku przystąpiono do stopniowej likwidacji obwarowań. W 1870 roku rozebrano Bramę Strzeszowską, a w końcu stulecia zlikwidowano fosy i wały obronne. Ostatnie znaczne wyburzenia miały miejsce w 1918 roku, kiedy to rozebrano wschodni mur szyi bramy Myśliborskiej i w latach 1924-1925. W 2012 roku wykonano kompleksową renowację murów.

Architektura

    Pierścień obwarowań zbliżony był do półkola przylegającego prostszym fragmentem do jeziora. Zajmował obszar o powierzchni około 18 ha. Główna oś miasta, długości 652 metrów, ustawiona została w kierunku północ–południe, szerokość wynosiła 322 metry. Całkowita długość murów miejskich wzniesionych na przełomie XIII i XIV wieku wynosiła 1697 metrów. Mury o grubości wynoszącej od 0,90 do 1,20 metra, zbudowane zostały z polnego kamienia narzutowego układanego w warstwach, wyrównywanych cienką warstwą okrzesków kamiennych. Wewnątrz zastosowano technikę opus emplectum – lico muru powstało z kamienia, a wnętrze wypełniono gruzem spajanym zaprawą wapienną. Bramy i baszty zbudowane zostały częściowo z kamienia, a częściowo z cegły gotyckiej. Pierwotnie wysokość muru obronnego wynosiła około 9 metrów. Zakończony był prosto, bez krenelażu. Wzdłuż murów poprowadzono ulicę przymurną ułatwiającą komunikację w przypadku oblężenia.
    Mur wzmocniono wznosząc 51 regularnie rozstawionych wykuszowych baszt otwartych, w tym co najmniej dziesięć półkolistych i trzydzieści dziewięć prostokątnych. Baszty były wznoszone w dość regularnych odstępach umożliwiających ich samodzielną obronę, nie większych jednak niż podwójna odległość strzału z kuszy. W XV wieku cztery baszty łupinowe m.in. Bocianią i Prochową, przebudowano w zamknięte. Z dużą dozą prawdopodobieństwa w ostatecznej formie, około połowy XVI wieku, w umocnieniach Trzcińska znajdowały się 43 baszty otwarte, w tym osiem półkolistych i 35 prostokątnych, oraz osiem baszt zamkniętych, w tym trzy cylindryczne, jedna półkolista i cztery prostokątne.
    Typowa prostokątna baszta wykuszowa była dość niskim występem muru, zapewne dwu lub trójkondygnacyjnym, od strony miasta nieposiadającym ściany lub zamkniętym ścianą drewnianą albo  o konstrukcji szachulcowej. Pierwsza kondygnacja pełniła funkcję podręcznego magazynu broni, a dwie wyższe miały charakter obronny – posiadały proste szczelinowe otwory strzelnicze. Dostęp do pięter był możliwy z przyziemia, za pomocą drabin albo murowanych klatek schodowych, lub z hipotetycznego pomostu obronnego prowadzonego wzdłuż muru na wysokości drugiej kondygnacji. Całość półbaszty mogła być nakryta dachem. Podobny układ miały również wykusze półkoliste, z tym że ich czoło było wzniesione na rzucie wycinka okręgu.
    Z baszt pełnych Baszta Lodowa (Zachodnia) reprezentuje typ wtórny, powstały z przebudowy wcześniejszego obiektu. Jest to obiekt dwustopniowy, o wysokości 14 metrów. Pierwszy stopień założony na rzucie półkola o szerokości 4 metrów jest dwukondygnacyjny, od zewnątrz kamienny, z otworami strzelniczymi i ścianami grubości do 1,2 metra. Od strony miejskiej ceglany z dwoma wejściami: w przyziemiu i w drugiej kondygnacji. Górny był pierwotnym otworem wejściowym usytuowanym na wysokości 5 metrów. Drugi stopień, całkowicie ceglany, owalny, jednokondygnacyjny był oddzielony od niższej części gzymsem. Całość zwieńczona została strzelistym stożkiem wysokości 4,5 metra z otworem wyjściowym na taras. Wewnątrz pierwotne stropy były drewniane.
    Baszta Prochowa (Pulverturm) została wzniesiona pod koniec XV wieku, także w wyniku zamknięcia półkolistego wykusza z początku XIV wieku. Została wzniesiona na rzucie koła o średnicy 5,8 metra. Jest trzykondygnacyjnym obiektem o wysokości 16,5 metra. Dolna część, będąca pozostałością dawnej czatowni, wzniesiona jest z kamienia polnego. Wyżej część ceglana o wątku gotyckim, ze szczelinowymi strzelnicami, zwieńczona jest tarasem obronnym zakończonym pierwotnie krenelażem. Całość nakryto smukłym stożkiem ceglanym. Do baszty prowadzą dwa otwory wejściowe: z przyziemia oraz w drugiej kondygnacji z dawnego pomostu drewnianego poprowadzonego wzdłuż muru miejskiego.
    Baszta Bociania reprezentuje typ dwustopniowy i ma 13 metrów wysokości. Dwukondygnacyjny stopień dolny o wysokości 6,5 metra powstał na rzucie prostokąta o wymiarach 5,2 na 5,4 metra. Wzniesiony jest z kamienia z narożami i ścianą wewnętrzną z cegły. Wyżej znajduje się ceglany stopień górny, również dwukondygnacyjny, zakończony prostym murem. Dwustopniowość baszty zaznaczona jest wyłącznie w elewacjach łączących się bezpośrednio z kurtyną muru. Od strony miejskiej i polnej baszta zamknięta jest prostymi ścianami. W elewacji zewnętrznej znajdują się trzy pary otworów szczelinowych. Ze stopnia górnego wyrasta ośmioboczny ostrosłup.
    Mury zaopatrzone były w trzy bramy: Myśliborską (zwana także Kamienną) od południa, Chojeńską (Rosnowską) od zachodu i Strzeszowską od północy. W jednej z baszt wykuszowych od strony jeziora umieszczono furtę Wodną, nazywaną również Łaziebną. W XV wieku bramy podwyższono o części wieloboczne i wzmocniono przedbramiami, połączonymi z właściwymi bramami za pomocą szyj bramnych. Budowę punktów obserwacyjnych przedpola wymusiła powszechność broni palnej.
    Zespół bramy Myśliborskiej złożony był z wewnętrznej wieży bramnej, szyi bramnej oraz bramy przedniej. Brama właściwa reprezentuje typ wieżowy, dwustopniowy, na rzucie prostokąta o wymiarach 8,7 na 8,3 metry o wysokości 21 metrów. Stopień dolny, o kształcie prostopadłościanu o wysokości 11 metrów, złożony jest z dwóch części: dolnej, zbudowanej z ciosów granitowych, mieszczącej przejazd i wejście od strony wschodniej, oraz górnej, dwukondygnacyjnej części ceglanej, zakończonej ośmiobocznym gankiem obronnym, ozdobionym fryzem ceglanym. Przejazd posiada szerokość 3,7 metra i wysokość 4,4 metra. Z części graniastej wyrasta ośmioboczny ceglany tambur zwieńczony krenelażem i ostrosłupem. W elewacji zewnętrznej znajdują się dwie przypory z prowadnicami dawnej brony, wyżej zdobione blendami. Tuż pod gankiem obronnym umieszczono trzy otwory szczelinowe. W elewacji wewnętrznej znajdują się dwa rzędy ostrołukowych blend. Od strony wschodniej, na wysokości drugiej kondygnacji, widoczny jest otwór będący najprawdopodobniej pozostałością wykusza latrynowego. Wewnątrz przejazdu sklepionego krzyżowo-żebrowo zachowane są pozostałości dębowych wrót, blokowanych za pomocą kamiennych głazów wysuniętych przed lico muru. Szczelinowe strzelnice mają belki z otworami na hakownice. Połączenia między poziomami rozwiązano za pomocą drabin. W tamburze umieszczono szczeliny strzelnicze na każdym boku.
    Zespół bramy Chojeńskiej także składał się z bramy wewnętrznej, szyi bramnej i przedbramia. Brama wewnętrzna reprezentuje typ wieżowy, dwustopniowy, na rzucie prostokąta o wymiarach 7,3 na 6,9 metra o wysokości całkowitej 17 metrów. Dolny, trzykondygnacyjny stopień bramy złożony jest z dwóch części: dolnej kamiennej, z ceglanym przejazdem o szerokości 3,2 metra i wysokości 4 metrów, oraz górnej ceglanej. Elewacja zewnętrzna jest bez zdobień, ma jedynie dwie ceglane przypory, będące pozostałościami szyi bramnej, ze śladami prowadnic brony. W elewacji wewnętrznej w pierwszej kondygnacji znajduje się otwór wejściowy, a wyżej rząd czterech wysokich blend. Z części graniastej zakończonej blankowaniem wyrasta ośmioboczny, dwukondygnacyjny, nieregularny tambur o wysokości 4,8 metra. Na jego bokach znajdują się szczelinowe strzelnice. Górny stopień zwieńczony jest blankowaniem, pod którym przebiega fryz ażurowy. Całą budowlę wieńczy ośmioboczny ostrosłup wysokości 3,6 metra. Przejście z części graniastej do wielobocznej rozwiązano za pomocą tromp.
    Nieistniejący już zespół Bramy Strzeszowskiej stanowiły brama właściwa, szyja bramna i przedbramie. Brama główna o wysokości 24 metrów składała się z trzykondygnacyjnego, graniastosłupowego stopnia dolnego na rzucie prostokąta o wymiarach 7,1 na 7,2 metrów oraz z trzykondygnacyjnego tamburu o średnicy 4,6 i wysokości 7,4 metrów. W dolnej części bramy mieścił się przejazd o szerokości 3 i wysokości 4 metrów, ujęty dwiema przyporami z prowadnicami brony. W narożniku południowo-wschodnim obiektu znajdowała się cylindryczna wieżyczka mieszcząca zapewne wejście i klatkę schodową. Obydwa stopnie zakończone były blankami, a z drugiego tarasu wyrastał ośmioboczny ostrosłup o wysokości 6 metrów.
   Od wschodu naturalną przeszkodę dla napastników tworzyło jezioro, natomiast z pozostałych stron mury wzmocnione były przez fosę. W pobliżu miasta istniały również umocnienia polne, tak zwane Landwehr, wzmiankowane już w 1318 roku, złożone z wału i rowu.

Stan obecny

    Do naszych czasów mur obronny przetrwał na długości 1564 metrów, jednak przeważnie jest on o parę metrów obniżony w stosunku do wyglądu pierwotnego. Przetrwały także dwie bramy miejskie: Myśliborska od południa i Chojeńska od zachodu, a także trzy baszty zamknięte i 27 wykuszowych. Okrągła w rzucie baszta zwana Prochową usytuowana jest od strony północno-zachodniej, a kwadratowa baszta Bociania stanowi najdalej na północ wysunięty element umocnień. Półbaszty rozmieszczone są w nierównych odstępach, najgęściej od strony południowej i południowo-zachodniej, rzadziej od wschodniej.

pokaż Bramę Chojeńską na mapie

pokaż Bramę Myśliborską na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kuna M., Mury miejskie Trzcińska-Zdroju, “Rocznik Chojeński” nr 5, s.113-137, Chojna 2013.
Kuna M., Średniowieczne mury miejskie w powiecie gryfińskim na tle sieci miast warownych Pomorza Zachodniego i dawnej wschodniej Brandenburgii, “Rocznik Chojeński” nr 7, s.37-76, Chojna 2015.