Toruń – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

    Kościół Wniebowzięcia NMP wybudowany został jako świątynia klasztorna zakonu franciszkanów. Przybyli oni do Torunia w 1239 roku. W 1243 w klasztorze odbył się synod z udziałem legata papieskiego Wilhelma z Modeny, więc zapewne do tego czasu zdążono wznieść już jakieś zabudowania. W ciągu XIII i XIV wieku kościół i klasztor rozbudowywano. Świątynia była pierwszą na Pomorzu formą nierozczłonkowanej hali o tak dużej wysokości i rozmachu. Wiele cech architektonicznych, koncepcja bryły i wnętrza, były nowatorskimi wzorami dla budowy innych świątyń, w tym dla rozbudowy sto lat później kościoła Mariackiego w Gdańsku.
    Od początku XVI wieku na skutek rosnącej we wpływy reformacji zaczęła spadać liczba nowych zakonników. W połowie XVI wieku przyległy do kościoła klasztor przeszedł na własność miasta, a w 1565 umieszczono w nim szkołę ewangelicką, którą w 1568 przekształcono w gimnazjum. W wyniku tzw. tumultu toruńskiego z 1724 roku kościół, będący dotąd główną świątynię protestancką miasta, odebrano luteranom i przekazano bernardynom. W 1798 roku wobec zagrożenia katastrofą budowlaną rozebrano gotyckie bogato dekorowane szczyty nad nawami i potrójne dachy wznosząc obecny jeden dach dwuspadowy nad całym korpusem i nowe szczyty. W 1821 roku konwent bernardynów uległ kasacie, a rok później rozebrano większość zabudowań klasztornych. Pod koniec XIX wieku przeprowadzono niezbędne prace remontowe przy kościele.

Architektura

   Pierwszy kościół z połowy XIII wieku był prostokątną budowlą salową o długości ok. 20 metrów, szerokości ok. 9 metrów i wysokości 12 metrów. Od północy przylegała do niego dzisiejsza zakrystia, w formie pierwotnej parterowa i zamknięta prosto od wschodu. W drugim kościele wschodnie zamknięcie ścianą prostą zastąpiono wielobokiem. Podobnie uczyniono ze wschodnią ścianą zakrystii. Nadbudowano także ściany do wysokości ok. 18 metrów.
   W XIV wieku powstał trzeci kościół, którego kształt nie jest możliwy do dokładnego ustalenia. Przy jego budowie prawdopodobnie poszerzono prezbiterium do dzisiejszej szerokości.
   Obecny, czwarty kościół to trójnawowa, bezwieżowa hala z emporą w nawie północnej z trzeciej i czwartej ćwierci XIV wieku. Prezbiterium jest wydłużone, prostokątne, jego wschodnia elewacja jest zwieńczona trzema ośmiobocznymi wieżyczkami, z których środkowa jest wyższa od pozostałych. Przestrzeń pomiędzy nimi wypełniają szczyciki złożone ze sterczyn i wimperg. Korpus jest prostokątny, o zwartej bryle, pierwotnie przykryty potrójnym dachem dachem. Okna we wszystkich elewacjach są wąskie i smukłe, zamknięte łukiem ostrym. Boczne ściany prezbiterium i północna korpusu są opięte skarpami biegnącymi przez prawie całą wysokość elewacji. Skarpy w ścianie południowej korpusu są wciągnięte do wewnątrz, przez co zewnętrzna elewacja od tej strony jest gładka, przepruta jedynie oknami. Górą przez wszystkie elewacje biegnie ceramiczny fryz z motywem czteroliścia. Wnętrze o wysokości 26,75 metra jest przekryte sklepieniami gwiaździstymi. Wciągnięcie przypór nawy południowej do wnętrza spowodowało utworzenie się głębokich wnęk o charakterze kaplic bocznych. W dolnej części nawy północnej znajduje się empora, będąca częścią dawnego krużganka klasztornego włączonego do wnętrza kościoła. We wnętrzu kościoła zachowały się XIV-wieczne polichromie i misternie rzeźbione, dębowe stalle z XV wieku.
   Od strony południowej, na przedłużeniu zewnętrznego muru korpusu, od strony ul. Panny Marii wznosi się mur z blankami i dwoma ostrołukowymi bramami. Zabudowania dawnego klasztoru franciszkanów tworzyły kompleks budynków na północ od kościoła. Zachował się jedynie niewielki fragment skrzydła zachodniego, przylegający do kościoła.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Strona internetowa wikipedia.org, Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu.