Toruń – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

    Kościół Wniebowzięcia NMP wybudowany został jako świątynia klasztorna zakonu franciszkanów, przybyłych do Torunia w 1239 roku. W 1243 w klasztorze odbył się synod z udziałem legata papieskiego Wilhelma z Modeny, więc zapewne do tego czasu zdążono wznieść już jakieś zabudowania. W ciągu XIII i XIV wieku kościół i klasztor rozbudowywano, szczególnie po pożarze miasta z 1351 roku. Świątynia była pierwszą na Pomorzu formą nierozczłonkowanej hali o tak dużej wysokości i rozmachu. Wiele cech architektonicznych, koncepcja bryły i wnętrza, były nowatorskimi wzorami dla budowy innych świątyń, w tym dla rozbudowy sto lat później kościoła Mariackiego w Gdańsku.
    Od początku XVI wieku na skutek rosnącej we wpływy reformacji zaczęła spadać liczba nowych zakonników. W połowie XVI wieku przyległy do kościoła klasztor przeszedł na własność miasta, a w 1565 umieszczono w nim szkołę ewangelicką, którą w 1568 przekształcono w gimnazjum. W wyniku tzw. tumultu toruńskiego z 1724 roku kościół, będący dotąd główną świątynię protestancką miasta, odebrano luteranom i przekazano bernardynom. W 1798 roku wobec zagrożenia katastrofą budowlaną rozebrano gotyckie bogato dekorowane szczyty nad nawami i potrójne dachy wznosząc obecny jeden dach dwuspadowy nad całym korpusem i nowe szczyty. W 1821 roku konwent bernardynów uległ kasacie, a rok później rozebrano większość zabudowań klasztornych. Pod koniec XIX wieku przeprowadzono niezbędne prace remontowe przy kościele.

Architektura

   Pierwszy kościół z połowy XIII wieku był prostokątną budowlą salową o długości około 20 metrów, szerokości około 9 metrów i wysokości 12 metrów. Od północy przylegała do niego dzisiejsza zakrystia, w formie pierwotnej parterowa i zamknięta prosto od wschodu.
   Drugi kościół budowany od około 1269 roku do do drugiego dziesięciolecia XIV wieku był dwunawową niesymetryczną budowlą halową z prezbiterium na osi nawy głównej, która była znacznie szersza od południowej nawy bocznej. Od północy do korpusu przystawiony był krużganek klasztorny, nad którym w XIV wieku nadbudowano emporę, tworząc w ten sposób na poziomie piętra północną nawę boczną. Łuk tęczowy prowadzący do prezbiterium poprzedzony był lektorium, którego istnienie poświadczają ślady gotyckiego portalu w północnej ścianie wschodniego przęsła nawy głównej. Zarówno pierwotna szerokość, jak i długość oraz forma zakończenia prezbiterium drugiego kościoła są nieznane, To ostatnie mogło jednak formę wieloboczną, za czym przemawia fakt rozbiórki ostatniego zachowanego przęsła wschodniego drugiego kościoła dokonanego tylko w połowie z pozostawioną częścią okna. Gdyby to ostatnie przęsło było zamknięte prosto, wystarczyłoby je w trakcie rozbudowy jedynie przedłużyć ku wschodowi, natomiast przy zamknięciu poligonalnym rozbiórka byłaby konieczna.
   W trzeciej ćwierci XIV wieku dokonano ostatniej dużej przebudowy kościoła, na skutek której osiągnął on formę trójnawowej (w przyziemiu dwunawowej), bezwieżowej hali z emporą w nawie północnej. Prezbiterium otrzymało wydłużony, prostokątny kształt o znacznych wymiarach, a przede wszystkim dużej wysokości, równej korpusowi nawowemu (27 metrów). Przy jego budowie oparto się na wcześniejszych tradycyjnych schematach, choć zredukowano przypory w narożnikach. Możliwe to było dzięki silnemu pogrubieniu wschodniej ściany, stanowiącej solidną podstawę dla rozbudowanej konstrukcji wschodniego szczytu. Został on zwieńczony trzema ośmiobocznymi wieżyczkami, z których środkowa jest wyższa od pozostałych. Przestrzeń pomiędzy nimi wypełniono szczycikami złożonymi ze sterczyn i wimperg.

   Korpus pozostał prostokątny, o zwartej bryle, lecz przedłużono go w kierunku zachodnim do łącznie sześciu przęseł. Pierwotnie przykryty był potrójnym dachem. Okna we wszystkich elewacjach otrzymały wąskie i smukłe ościeża, zamknięte łukiem ostrym. Boczne ściany prezbiterium i północną korpusu opięto przyporami biegnącymi przez prawie całą wysokość elewacji. Skarpy w ścianie południowej korpusu wciągnięto do wewnątrz, przez co zewnętrzna elewacja od tej strony jest gładka, przepruta jedynie oknami. Górą przez wszystkie elewacje poprowadzono ceramiczny fryz z motywem czteroliścia.
   Wnętrze prezbiterium kościoła zostało przekryte sklepieniami gwiaździstymi ośmioramiennymi. Ponieważ przęsła otrzymały znaczną szerokość, kształt poszczególnych gwiazd uległ spłaszczeniu. Ten szczególny układ i proporcje żeber nie został już nigdzie więcej powtórzony w architekturze gotyckiej ziemi chełmińskiej. W korpusie nawowym założono także sklepienia gwiaździste, lecz sześcioramienne, natomiast wciągnięcie przypór nawy południowej do wnętrza spowodowało utworzenie się głębokich wnęk o charakterze kaplic bocznych. Jedynie ostatnie zachodnie przęsło nawy o niezbyt regularnym planie pozbawione jest wewnętrznej niszy uformowanej z przypór, zapewne z powodu jego późniejszego powstania. Z powodu przekształcenia krużganka na nawę boczną północne podpory międzynawowe otrzymały w przyziemiu formę półfilarów dostawionych do ściany, a dopiero od poziomu empory pełną formę ośmioboczną. Rozwiązanie to nadało kościołowi charakterystyczny, indywidualny wygląd. We wnętrzu kościoła zachowały się XIV-wieczne polichromie i misternie rzeźbione, dębowe stalle z XV wieku.
   Od strony południowej, na przedłużeniu zewnętrznego muru korpusu, od strony ul. Panny Marii wznosi się mur z blankami i dwoma ostrołukowymi bramami. Zabudowania dawnego klasztoru franciszkanów tworzyły kompleks budynków na północ od kościoła. Zachował się jedynie niewielki fragment skrzydła zachodniego, przylegający do kościoła.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.

Strona internetowa wikipedia.org, Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu.