Toruń – kościół św Jakuba

Historia

   Dawną farę Nowego Miasta Torunia wznoszono od 1309 roku do XV stulecia. Budowę rozpoczęto od prezbiterium, do 1340 ukształtowano bryłę kościoła, a od 1359 do pierwszej połowy XV wieku po bokach korpusu dobudowano kaplice boczne, jednocześnie podwyższając dachy naw bocznych i ukrywając pod nimi łuki oporowe. Charakterystyczny podwójny dach wieży został zbudowany po pożarze w 1455 roku. W 1345 prawo patronatu nad kościołem otrzymał klasztor cysterek, z czasem benedyktynek. Od 1557 kościół służył nowomiejskim ewangelikom, a w 1667 został ponownie przejęty przez benedyktynki. W 1703 został ograbiony przez wojska szwedzkie, które zarekwirowały dwa największe dzwony. Jeden z nich, zwany Thornan znajduje się w katedrze w Uppsali i jest obecnie największym dzwonem w Szwecji. W 1724 roku w sąsiedztwie kościoła św. Jakuba rozpoczęły swój bieg wypadki nazwane później tumultem toruńskim, czyli zamieszki między miejscowymi protestantami a katolikami.

Architektura

   Jest to kościół bazylikowy, czyli posiada niższe nawy boczne w stosunku do nawy głównej. Od pozostałych toruńskich kościołów gotyckich różni się rzadko stosowanym na ziemiach polskich systemem konstrukcyjnym, polegającym na przeniesieniu ciężaru sklepień nawy głównej za pomocą łuków odporowych na szkarpy naw bocznych. Po podwyższeniu naw bocznych w XV wieku, widoczny jest tylko jeden łuk odporowy nad dachem zakrystii.
   W zachodnie przęsło nawy głównej wbudowano masywną wieżę na planie kwadratu, mieszczącą na piętrze emporę otwartą do wnętrza kościoła. Natomiast nad zachodnim przęsłem nawy północnej wybudowano pomieszczenie służące za archiwum i skarbiec. Do wschodniej części korpusu przylega bogato dekorowane prezbiterium i zakrystia. To pierwsze posiada nietypowy, czteroipółprzęslowy układ zamknięty ścianą prostą. Bardzo niepospolite są także dwie pary ukośnych przypór wbudowanych w narożniki wschodniego półprzęsła, z których każda para biegnie pod nieco innym kątem, tworząc rodzaj wieńca. Co więcej układ przypór znajduje kontynuację we wspaniałym trójkątnym szczycie, cofniętym nieco w stosunku do ściany wschodniej prezbiterium. Zostały one przeciągnięte ponad krawędzie murów, a ich górne partie potraktowano jako ozdobne sterczyny. Zwieńczenie to zdobią ażurowe rozety i zastosowane na wielką skalę maswerki malowane na tynku.
   W nawie głównej założono sklepienia gwiaździste, a w nawach bocznych krzyżowo żebrowe. Sklepienia nad kaplicami posiadają zróżnicowane, skomplikowane wzory. Przęsła w prezbiterium mają kształt wydłużonych prostokątów nakrytych sklepieniami gwiaździstymi z wyjątkiem wydłużonego o pół przęsła wschodniego nakrytego efektownym sklepieniem pseudopoligonalnym. Nad arkadami międzynawowymi, w grubych ścianach wykrojone zostały obszerne wnęki, zaś w górnej części każdej z nich przepruto okno. Wnęki te oddzielone są w dolnej części od naw drewnianymi parapetami, a w znajdujących się między nimi filarach wypruto przejścia. W efekcie powstał ganek komunikacyjny w grubości muru, który z jednej strony prowadził na emporę w wieży, a z drugiej pierwotnie otwierał się na przegrodę chórową. Na filarach i arkadach w części pod wieżą znajdują się polichromie z drugiej połowy XIV stulecia. W nawie południowej malowidło oparte na legendzie o św. Marii Magdalenie, a w prezbiterium na sklepieniach aniołowie i na ścianach postacie św. Jakuba i św. Filipa.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa wikipedia.org, Kościół św. Jakuba w Toruniu.