Toruń – kościół św Jakuba

Historia

   Dawną farę Nowego Miasta Torunia wznoszono od 1309 roku do XV stulecia. Budowę rozpoczęto od prezbiterium, do 1340 ukształtowano bryłę kościoła, a od 1359 do pierwszej połowy XV wieku po bokach korpusu dobudowano kaplice boczne, jednocześnie podwyższając dachy naw bocznych i ukrywając pod nimi łuki oporowe. Charakterystyczny podwójny dach wieży został zbudowany po pożarze w 1455 roku. W 1345 prawo patronatu nad kościołem otrzymał klasztor cysterek, z czasem benedyktynek. Od 1557 kościół służył nowomiejskim ewangelikom, a w 1667 został ponownie przejęty przez benedyktynki. W 1703 został ograbiony przez wojska szwedzkie, które zarekwirowały dwa największe dzwony. Jeden z nich, zwany Thornan znajduje się w katedrze w Uppsali i jest obecnie największym dzwonem w Szwecji. W 1724 roku w sąsiedztwie kościoła św. Jakuba rozpoczęły swój bieg wypadki nazwane później tumultem toruńskim, czyli zamieszki między miejscowymi protestantami a katolikami.

Architektura

   Kościół otrzymał formę trójnawowej bazyliki, czyli posiada nawy boczne niższe w stosunku do nawy głównej. Od pozostałych toruńskich kościołów gotyckich różni się rzadko stosowanym na ziemiach polskich systemem konstrukcyjnym, polegającym na przeniesieniu ciężaru sklepień nawy głównej za pomocą łuków odporowych na szkarpy naw bocznych. Po podwyższeniu naw bocznych w XV wieku, widoczny jest tylko jeden łuk odporowy nad dachem zakrystii, pozostałe ukryte są w dachach naw bocznych. Pierwotną bryłę kościoła zniekształciły nieco późnogotyckie kaplice, wstawione między przypory korpusu nawowego, przez co proporcje budowli stały się bardziej przysadziste.
   W zachodnie przęsło nawy głównej wbudowano masywną wieżę na planie kwadratu, mieszczącą na piętrze emporę otwartą do wnętrza kościoła. Natomiast nad zachodnim przęsłem nawy północnej wybudowano pomieszczenie służące za archiwum i skarbiec. Do wschodniej części korpusu przylega bogato dekorowane prezbiterium i zakrystia. To pierwsze posiada nietypowy, cztero i pół przęsłowy układ zamknięty ścianą prostą. Bardzo niepospolite są także dwie pary ukośnych przypór wbudowanych w narożniki wschodniego półprzęsła, z których każda para biegnie pod nieco innym kątem, tworząc rodzaj wieńca (prawdopodobnie świadczy to o planowaniu pierwotnie nieco krótszego prezbiterium). Co więcej układ przypór znajduje kontynuację we wspaniałym trójkątnym szczycie, cofniętym nieco w stosunku do ściany wschodniej prezbiterium. Przypory zostały przeciągnięte ponad krawędzie murów, a ich górne partie potraktowano jako ozdobne sterczyny. Zwieńczenie to zdobią ażurowe rozety i zastosowane na wielką skalę maswerki malowane na tynku.
   W prezbiterium kościoła zastosowano wąskie przęsła na planie prostokąta, które wyznaczyły zagęszczony rytm przypór. Analogiczne skarpy w korpusie nawowym dały już inny efekt artystyczny, ponieważ rozstawiono je rzadziej, co łączy się z innym niż w prezbiterium, zbliżonym do kwadratu kształtem przęseł nawy głównej. Założono w niej sklepienia gwiaździste, a w nawach bocznych krzyżowo żebrowe. Sklepienia nad kaplicami posiadają zróżnicowane, skomplikowane wzory. Przęsła w prezbiterium mają kształt wydłużonych prostokątów nakrytych sklepieniami gwiaździstymi z wyjątkiem wydłużonego o pół przęsła wschodniego nakrytego efektownym sklepieniem pseudopoligonalnym. Nad arkadami międzynawowymi, w grubych ścianach wykrojone zostały obszerne wnęki, zaś w górnej części każdej z nich przepruto okno. Wnęki te oddzielone są w dolnej części od naw drewnianymi parapetami, a w znajdujących się między nimi filarach wypruto przejścia. W efekcie powstał ganek komunikacyjny w grubości muru, który z jednej strony prowadził na emporę w wieży, a z drugiej pierwotnie otwierał się na przegrodę chórową. Takie obejścia podokienne pojawiły się około połowy XI wieku w architekturze normandzkiej, skąd rozprzestrzeniły się w Anglii, północno – wschodnich terenach Francji, także Flandrii i Burgundii, a od połowy XIII wieku na terenie środkowych Niemiec.
   Na filarach i arkadach w części pod wieżą znajdują się polichromie z drugiej połowy XIV stulecia. W nawie południowej umieszczono malowidło oparte na legendzie o św. Marii Magdalenie, a w prezbiterium na sklepieniach aniołowie i na ścianach postacie św. Jakuba i św. Filipa. Cechą charakterystyczną kościoła są również dekoracje glazurowane (wykazujące podobieństwo do glazurowanych dekoracji zamków w Lochstedt i w Radzyniu), składające się z fryzów inskrypcyjnych oraz kształtek, zastosowanych wewnątrz prezbiterium i na fasadzie zachodniej. Pośród nich znajduje się napis obiegający wewnętrzne mury prezbiterium, tuż pod gzymsem parapetów okiennych, w którym mowa jest o ufundowaniu kościoła przez biskupa chełmińskiego Hermana w 1309 roku.

Stan obecny

   Kościół św. Jakuba zasłużenie posiada opinię budowli wybitnej artystycznie i wyjątkowej w gotyckiej architekturze ceglanej niżu nadbałtyckiego. Zadecydowała o tym odrębność jej układu przestrzennego (bazylika dwukondygnacyjna z podokienną galerią na piętrze) oraz finezja ceglanego detalu, o rzadkim w rejonie bogactwie. Obecnie pełni nadal funkcje liturgiczne, lecz pomiędzy mszami możliwe jest jego zwiedzanie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.

Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa wikipedia.org, Kościół św. Jakuba w Toruniu.