Toruń – bazylika katedralna św Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty

Historia

   Pierwszy kościół parafialny powstał prawdopodobnie niedługo po przeniesieniu starej osady kupieckiej na miejsce dzisiejszego Torunia w 1236 roku. Na przełomie XIII i XIV wieku rozpoczęto wznoszenie drugiego, obszerniejszego kościoła. Powstało wtedy najpierw prezbiterium, a następnie, po rozbiórce pierwszego kościoła, dobudowano do niego trójnawowy korpus o założeniu halowym. Wygląd części zachodniej nie jest znany, ale powszechnie przyjmuje się, że do zachodniej fasady przylegała kwadratowa wieża. Z tej fazy budowy kościoła zachowało się w całości prezbiterium oraz mury i filary trzech wschodnich przęseł korpusu do połowy wysokości.
   Kolejna faza budowy świątyni wiąże się z jej odbudową po pożarze miasta w 1351 roku. Do początku XV stulecia przedłużono korpus o jedno przęsło, zbudowano nową wieżę od zachodu, ciąg bocznych kaplic przy nawie północnej oraz podwyższono nawę główną nadając kościołowi kształt pseudobazyliki. W XV wieku nadano kościołowi ostateczny, zachowany do dzisiaj kształt. W latach 1475-1480 dobudowano południowy ciąg kaplic bocznych. Potężną, masywną wieżę kościoła wzniesiono w latach osiemdziesiątych XV wieku w miejscu poprzedniej, która częściowo zawaliła się i została rozebrana. Przede wszystkim jednak podwyższono korpus nawowy do obecnej wysokości, przekrywając go sklepieniem gwiaździstym.
   Od XVI wieku, kiedy Toruń stał się miastem protestanckim, kościół był wspólnie i naprzemiennie użytkowany przez protestantów i katolików, a od 1596 roku ponownie wyłącznie przez katolików. Katedra w Toruniu nie ucierpiała podczas działań wojennych XX wieku.

Architektura

   Kościół będący jednym z najwspanialszych przykładów architektury gotyku na ziemi chełmińskiej, ma formę trójnawowej hali z niższym prezbiterium i kaplicami bocznymi. Od zachodu w korpus częściowo wtopiona jest masywna czworoboczna wieża, której zachodnia elewacja jest rozczłonkowana głęboką wnęką,  przechodzącą przez całą jej wysokość. Rozwiązanie to miało być jeszcze bardziej efektowne, bowiem planowano budowę czwartej kondygnacji, na której wnęka zostałaby zamknięta arkadą. Niestety ze względu na trudności techniczne, a po części zapewne i finansowe, pomysłu tego nie zrealizowano. Po bokach do wieży przylegają niższe od naw aneksy poprzedzone kruchtami. Po stronie północnej umieszczono w XIV wieku dużą, trójprzęsłową zakrystię z wysokiej klasy wspornikami figuralnymi.
   Prezbiterium posiada sklepienie krzyżowo-żebrowo nad pierwszym i trzecim przęsłem oraz gwiaździste nad środkowym. Jest to jeden z najstarszych przykładów sklepienia gwiaździstego na terenie państwa krzyżackiego, na którym być może wzorowano się w wielu kolejnych świątyniach. Znajdują się w nim wsporniki ze sztucznego kamienia z symbolami czterech ewangelistów i Baranka Bożego. Kwadratowe przęsła naw zostały nakryte sklepieniami gwiaździstymi, przy czym w nawach bocznych są one asymetryczne. W kościele znajdują się malowidła gotyckie z XIV i XV wieku, średniowieczne rzeźby oraz duma katedry, potężny dzwon Tuba Dei o wadze siedmiu ton z 1500 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu.