Toruń – bazylika katedralna św Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty

Historia

   Pierwszy kościół parafialny powstał prawdopodobnie niedługo po przeniesieniu starej osady kupieckiej na miejsce dzisiejszego Torunia w 1236 roku. Prawdopodobnie uległ on zniszczeniu w czasie pożaru miasta za rządów mistrza krajowego Ludwika von Baldensheima w latach 60-tych XIII stulecia. Budowa drugiego, większego kościoła mogła być już podjęta w latach 70-tych, przy czym nasilenie prac umieszcza się czasem na przełom XIII i XIV wieku. Najpierw powstało prezbiterium, a następnie, po rozbiórce pierwszego kościoła, dobudowano do niego trójnawowy korpus o założeniu halowym. Wygląd części zachodniej nie jest znany, ale powszechnie przyjmuje się, że do zachodniej fasady przylegała kwadratowa wieża. Prace budowlane musiały zostać zakończone przed 1330 rokiem, z tego bowiem okresu pochodzi wzmianka o dzwonniku. W 1338 roku wielki mistrz krzyżacki Dytrk von Altenburg wyznaczył w kościele magistra Jana z Biskupic i kleryka Bando prokuratorami zakonu na proces polsko – krzyżacki, który miał się rozpocząć rok później w Warszawie.
   Kolejna faza budowy świątyni wiąże się z jej odbudową po pożarze miasta w 1351 roku. Do początku XV stulecia przedłużono korpus o jedno przęsło, zbudowano nową wieżę od zachodu, ciąg bocznych kaplic przy nawie północnej oraz podwyższono nawę główną nadając kościołowi kształt pseudobazyliki. W XV wieku nadano kościołowi ostateczny, zachowany do dzisiaj kształt. W latach 1475-1480 dobudowano południowy ciąg kaplic bocznych. Potężną, masywną wieżę kościoła wzniesiono w latach osiemdziesiątych XV wieku w miejscu poprzedniej, która częściowo zawaliła się i została rozebrana. Przede wszystkim jednak podwyższono korpus nawowy do obecnej wysokości, przekrywając go sklepieniem gwiaździstym.
   Od XVI wieku, kiedy Toruń stał się miastem protestanckim, kościół był wspólnie i naprzemiennie użytkowany przez protestantów i katolików, a od 1596 roku ponownie wyłącznie przez katolików. Katedra w Toruniu nie ucierpiała podczas działań wojennych XX wieku.

Architektura

   Kościół będący jednym z najwspanialszych przykładów architektury gotyku na ziemi chełmińskiej, ma formę trójnawowej hali z niższym prezbiterium i kaplicami bocznymi. Od zachodu w korpus częściowo wtopiona jest masywna czworoboczna wieża, której zachodnia elewacja jest rozczłonkowana głęboką wnęką,  przechodzącą przez całą jej wysokość. Rozwiązanie to miało być jeszcze bardziej efektowne, bowiem planowano budowę czwartej kondygnacji, na której wnęka zostałaby zamknięta arkadą. Niestety ze względu na trudności techniczne, a po części zapewne i finansowe, pomysłu tego nie zrealizowano. Po bokach do wieży przylegają niższe od naw aneksy poprzedzone kruchtami. Po stronie północnej umieszczono w XIV wieku dużą, trójprzęsłową zakrystię z wysokiej klasy wspornikami figuralnymi.
   Prezbiterium posiada nieregularny kształt niezgodny z osią korpusu, co zapewne jest wynikiem jego dostawienia do wcześniej wzniesionego korpusu z pierwszej fazy budowy. Ściana północna prezbiterium jest nieznacznie dłuższa od południowej, wschodnia zaś nie jest równoległa do łuku tęczowego i ma wyraźnie skrzywioną oś poprzeczną. Wewnątrz prezbiterium otrzymało sklepienie krzyżowo-żebrowo nad pierwszym i trzecim przęsłem oraz gwiaździste nad środkowym. Jest to jeden z najstarszych przykładów sklepienia gwiaździstego na terenie państwa krzyżackiego, na którym być może wzorowano się w wielu kolejnych świątyniach. Znajdują się w nim wsporniki ze sztucznego kamienia z symbolami czterech ewangelistów i Baranka Bożego.
   Kwadratowe przęsła naw zostały nakryte sklepieniami gwiaździstymi, przy czym w nawach bocznych są one asymetryczne. Oba rzędy filarów międzynawowych nie są ustawione równolegle, im bliżej prezbiterium, tym bardziej odległość między nimi rośnie. Ich nieregularny rozstaw miał na celu optyczną niwelację różnicy między szerokością drugiego prezbiterium z przełomu XIII i XIV wieku a rozpiętością nawy głównej, planowanej początkowo jako węższą. Jej pierwotną szerokość wyznaczać musiało najstarsze prezbiterium z pierwszej połowy XIII wieku, a z kolei nawie głównej odpowiadała pierwotna wieża zachodnia, z którą związane były półfilary zachodnie, jedyne o regularnym rozstawie. Filary w korpusie nawowym otrzymały charakterystyczny plan przypominający krzyżowy, ale na ich osi podłużnej zamiast lizen lub półkolumn umieszczono półfilary o ściętych narożach. Mniejsze półfilary na osi poprzecznej otrzymały formę pięcioboczną i flankowane są przez pary służek.

Stan obecny

   Z drugiej fazy budowy kościoła z końca XIII i początku XIV wieku zachowało się w całości prezbiterium oraz mury i filary trzech wschodnich przęseł korpusu do połowy wysokości. Pozostałe elementy pochodzą z czasów przebudowy z drugiej połowy XIV i z XV wieku, a całość jest jednym z najwspanialszych przykładów architektury gotyku na ziemi chełmińskiej, pozbawionym większych nowożytnych i współczesnych ingerencji. W kościele znajdują się malowidła gotyckie z XIV i XV wieku, średniowieczne rzeźby oraz duma katedry, potężny dzwon Tuba Dei o wadze siedmiu ton z 1500 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Mroczko T., Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej, Warszawa 1980.

Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu.