Toruń – kamienice mieszczańskie i spichrze

Historia

   Najwcześniejsze domy w zabudowie miejskiej Torunia były drewniane lub o konstrukcji szachulcowej. Pierwsze ceglane kamienice gotyckie zaczęto stawiać w Starym Mieście Toruniu od drugiej połowy XIII wieku, a już w XIV stuleciu zabudowa murowana była powszechna. Wraz z wzrostem bogactwa kupieckiego miasta, rozwojem handlu i transportu w Toruniu zaczęto również budować spichrze. Już w XIII i XIV wieku na terenie Starego Miasta było ich około trzydziestu, później w okresie największego rozkwitu handlu zbożem w XVII wieku było ich ponad sto. Wtedy właśnie Toruń był jednym z największych ośrodków handlu zbożem na ziemiach polskich. Większość z nich znajdowała się w południowej, nadwiślańskiej części Starego Miasta, gdzie przeładowywano towary ze statków.
   W następnych stuleciach następowały przekształcenia średniowiecznych spichrzów i kamienic, które obejmowały zmianę funkcji wyższych kondygnacji z magazynowych w mieszkalne, zmianę form zdobnictwa fasad, czy nowe wyposażenie i układ pomieszczeń. Wiek XVIII i XIX przyniosły największą zagładę toruńskich kamienic. Oblężenie Torunia przez wojska szwedzkie szwedzkie w 1703 roku oraz wojny napoleońskie spowodowały dewastację i upadek zabudowy miejskiej. Przez cały XIX wiek  trwał niszczący proces przebudowań wielu starych albo budowy na ich miejscu nowych domów czynszowych, zahamowany dopiero w XX wieku po wprowadzeniu ochrony konserwatorskiej zabytków.

Architektura

   Wśród toruńskich gotyckich domów mieszczańskich można wyróżnić dwa typy: kamienicę kupiecką, zazwyczaj większą oraz znacznie skromniejszą i węższą kamienicę rzemieślniczą. Kamienice średniowieczne łączyły funkcje domu mieszkalnego i spichrza. Pomieszczenia magazynowe znajdowały się na wyższych kondygnacjach budynków, co było charakterystyczną cechą kamienic typu północnoeuropejskiego. Typowym elementem toruńskich kamienic średniowiecznych była także tzw. wysoka, wielka sień. Znajdowała się ona w trakcie przednim parteru i sięgała dwóch kondygnacji. Jako najobszerniejsze pomieszczenie w całym budynku, posiadała ognisko, gdzie przygotowywano posiłki, służyła też jako miejsce prowadzenia handu oraz wykonywania rękodzieła. W XV wieku w wysokich sieniach powszechnie dobudowywano nadwieszane galerie i izdebki. Izba na parterze w trakcie tylnym pełniła funkcje reprezentacyjne, przyjmowano tu godnych i znamienitych gości. W posadzkach takich izb w wielu kamienicach znajdowały się wyloty pieców typu hypocaustum, zlokalizowanych w piwnicach. Były to więc pomieszczenia ogrzewane, dodatkowo bogato zdobione malowidłami ściennymi i stropowymi. Podobną funkcję miały izby na pierwszym piętrze w trakcie tylnym.
   W ścianach wewnątrz wielu średniowiecznych kamienic znajdowały się różnego rodzaju wnęki. Niektóre miały formy ozdobne inne mniejsze służyły jako wnękowe szafki zamykane drewnianymi drzwiami, w jeszcze innych umieszczano oświetlenie lub bardzo często umywalki posiadające odpływ na zewnątrz. W sklepieniu wnęk umywalkowych na metalowych hakach zawieszano naczynia z wodą.

   Piwnice średniowiecznych  kamienic, wobec niższego niż obecnie poziomu ulic, stanowiły przyziemia, których poziom był niższy od poziomu ulic tylko o około pół metra. Wiele piwnic było zamieszkałych, lecz służyły głównie za chłodne magazyny, piwiarnie lub winiarnie. Przed frontami kamienic znajdowały się szyje piwniczne i przedproża, czyli parterowe tarasy poprzedzające wejścia do budynku.
   Fasady toruńskich kamienic gotyckich były szczytowe w formie schodkowej. Były ceglane, bardzo ozdobne, urozmaicone profilowanymi wnękami, służkami, blendami, wypełnionymi malarską ornamentyką w typowych gotyckich motywach ostrołuków, trójlistnych koniczyn, rybich pęcherzy, maswerków itp. Kolorystyka najczęściej oscylowała wokół czerwieni, bieli, czerni i glazurowanych cegieł, zielonych bądź czerwonych.
   W toruńskich kamienicach znajdowały się także studnie do czerpania wody, znajdujące się w piwnicach domów. Pierwotnie powstawały na podwórzach, lecz w czasie kolejnych średniowiecznych przekształceń kamienicy lub budowy nowej większej, były włączone w obręb domu.

   Nowe Miasto Toruń ze względu na swój rzemieślniczy charakter posiadało znacznie skromniejszą liczbę spichrzy. Także średniowieczne kamienice Nowego Miasta, w porównaniu ze staromiejskimi, były znacznie skromniejsze i reprezentowały typ niewielkiej kamienicy rzemieślniczej, zazwyczaj jednopiętrowej, wąskiej, szczytowej.

Stan obecny

   W Toruniu zachowało się najwięcej średniowiecznych kamienic patrycjuszowskich i spichrzów na terenie oddziaływania Związku Hanzeatyckiego. Nawet pomimo licznych zniszczeń i destrukcyjnych przekształceń w XIX wieku, zachowało się wiele oryginalnych i charakterystycznych elementów wnętrza, ornamentów i detali, a zwłaszcza gotyckich fasad budynków. Obecnie około 300 kamienic ma zachowany czytelny układ średniowieczny i mniej lub bardziej widoczne elementy gotyckiej architektury. Do naszych czasów przetrwało także wiele spośród dawnych spichrzów.
   Do najlepiej zachowanych budynków zaliczyć można: kamienicę przy ul. Ducha Św 12, ul. Kopernika 15 i 38, ul. Łaziennej 16 i 22, ul. Mostowej 6, ul. Piekary 4 i 9, ul.  Rabiańskiej 8 i 22A, ul. Rynek Staromiejski 9, 17 i 20, ul. Szczytnej 2-4, ul. Szerokiej 38, ul. Wielkie Garbary 7, ul. Panny Marii 2, ul. Franciszkańskiej 12, ul. Żeglarskiej 5, 7, 9, 10 i 13 oraz kamienicę przy ul. Królowej Jadwigi 9, która pomimo przebudowanej fasady posiada wewnątrz liczne polichromie gotyckie. Kamienica przy ul. Kopernika 17 słynna jest ponadto z powodu uznania jej za miejsce urodzin astronoma Mikołaja Kopernika. Obecnie mieści się w niej muzeum poświęcone jego osobie. Jednym z najstarszych spichrzy jest gotycki budynek przy ul. Podmurnej 1, ponadto spichrze zobaczyć możemy przy ul. Rabiańskiej 19 i 21, ul. Łaziennej 3, oraz przy ul. Franciszkańskiej 4 i 6. Przy ul. Podmurnej 4/6 znajduje się gotycki Dwór Św. Jerzego, zbudowany na terenie międzymurza staromiejskiego, tuż obok baszty.

pokaż dwór św Jerzego na mapie

pokaż kamienicę przy ul Kopernika 17 na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Nawrocki Z, Historyczne kamienice w Toruniu. Gotyk, Toruń 2016.
Strona internetowa turystyka.torun.pl, Toruńskie kamienice gotyckie.