Historia
Mury obronne Tarnowa wzniesione zostały około połowy XIV wieku lub w drugiej połowie tamtego stulecia, po ugruntowaniu lokacji miasta z 1330 roku, przeprowadzonej z inicjatywy wojewody krakowskiego Spicymira herbu Leliwa. Budowa murów mogła się zacząć jeszcze w okresie działalności pierwszego właściciela miasta, który byłby ich fundatorem, albo już po jego śmierci w 1352 roku. Nie wiadomo, czy w XV wieku wykonywane były jakieś większe prace budowlane przy fortyfikacjach. System obronny miasta uległ wzmocnieniu w latach 1459-1468, z chwilą dobudowania od strony zewnętrznej do południowo-wschodniego narożnika muru miejskiego zespołu klasztornego bernardynów, otoczonego własnym murem obronnym.
Generalna modernizacja i rozbudowa obwarowań miejskich Tarnowa nastąpiła w pierwszej połowie XVI wieku, z inicjatywy i kosztem ówczesnego właściciela miasta, hetmana Jana Tarnowskiego. Do przebudowy przyczynić się mogło między innymi poczucie zagrożenia najazdami tatarsko-tureckimi. Większe nasilenia robót notowane były w latach 1513-1522, 1531-1538 i w 1544 roku. Najważniejszym przedsięwzięciem tego okresu była budowa u stóp skarpy muru zewnętrznego z basztami przystosowanymi do użycia broni palnej. Prace objęły również mur wewnętrzny, który został przebudowany, a w jego linii wzniesiono przynajmniej jedną basztę w północnej części obwodu. Poważnie rozbudowywano też bramy oraz wykonywano nawodnione fosy.
W pierwszej połowie XVII wieku miasto na swój koszt naprawiało mury i wały, dzięki czemu mogło obronić się przed maruderami wojsk kwarcianych w 1655 roku. W tym samym roku poddało się jednak po krótkim oporze regularnej armii szwedzkiej. W drugiej połowie stulecia mury obronne Tarnowa były jeszcze dobrze utrzymane, a ostatnie prace przy naprawie fortyfikacji notowane były w latach osiemdziesiątych XVII wieku. Już jednak w XVI wieku, wobec silnego wzrostu miasta zaczął się proces zabudowy murów obronnych, nasilający się w następnych stuleciach. Ponadto pomieszczenia w bramach wynajmowane były na mieszkania. W XVIII stuleciu mury obronne znajdowały się w ruinie i po 1790 roku zaczęła się ich rozbiórka oraz plantowanie fos. Pozostała część murów i baszt została wchłonięta przez zabudowę, przy czym proces ten przybrał na sile po 1836 roku, kiedy rozparcelowano i sprzedano pod zabudowę tereny po fortyfikacjach.
Architektura
Tarnów założony został na niewielkim wzniesieniu na pograniczu Niziny Sandomierskiej i Pogórza Karpackiego, w rejonie przeważnie pokrytym w średniowieczu lasami, choć częściowo objętym już akcją osadniczą. Od południa miasto otaczał potok Wątok i Strusina, natomiast od północy potok Rzędziński, oba spływające do doliny rzeki Białej na zachodzie. Zbocza stromo opadały ku potokom na północy i południu, ale były także strome i od strony zachodniej, gdzie co najmniej od XV wieku uformowało się przed miastem Przedmieście Wielkie (Górne). Natomiast po wschodniej stronie Tarnowa znajdowało się Przedmieście Mniejsze lub Dolne, nazywane także Grabówką.
Obwód murów obronnych dostosowany został do formy wzgórza na którym założono miasto. Zakreślał kształt dość regularnego owalu, tworzącego kąt zbliżony do prostego w południowo-wschodnim narożniku miasta. Powierzchnia Tarnowa wynosiła ponad 6 ha, a długość linii obwarowań ponad 900 metrów. Od strony miasta mury obiegała uliczka podmurna. Na północ od kolegiaty już w początkach XVI wieku zaczęto ją zabudowywać, początkowo jednak władze miejskie żądały dostępu do muru (biegnący od wnętrza budynku korytarzyk w domach przy murze). Kościół parafialny znajdował się w północno-zachodniej części miasta, w pobliżu obwarowań, w najwyższym punkcie wzgórza, gdzie mógł pełnić w ramach obrony rolę punktu obserwacyjnego.
Mur obronny w Tarnowie zbudowany został z cegły wiązanej w wątku gotyckim (naprzemiennie główka i wozówka zwrócone do lica) i posadowiony na kamiennym fundamencie z eratyków. Jego grubość wynosiła od 1,5 do 2 metrów w przyziemiu, był więc konstrukcją masywną. Wysokość nie jest znana, ale mogła być znaczna. Mur pierwotnie zwieńczony był zapewne krenelażem, który został w XV wieku lub podczas generalnej przebudowy z pierwszej połowy XVI zaślepiony i przekształcony w proste, nakryte daszkiem przedpiersie z otworami strzeleckimi, utworzone prawdopodobnie na wzór muru miejskiego Krakowa. Wówczas też zbudowany został drugi, zewnętrzny mur obronny, który otoczył miasto od północy i zachodu, a być może i od południowego-zachodu.
Obwarowania tarnowskie prawdopodobnie nie miały pierwotnie baszt, nie odnotowano bowiem żadnych wzmianek na ich temat. Ich budowa udokumentowana został dopiero w czasie modernizacji murów z pierwszej połowy XVI wieku. Wzmocniły one wówczas głównie młodszy mur zewnętrzny, ale zbudowano też co najmniej jedną basztę w murze wewnętrznym (północny odcinek). Różniły się one znacznie od siebie: smukłe baszty w murze wewnętrznym reprezentowały bardziej tradycyjną formę, półbaszta muru zewnętrznego była natomiast jak na tamte czasy w miarę nowoczesnym obiektem, wyposażonym w trzy poziomy otworów strzeleckich przystosowanych do użycia broni palnej. U schyłku średniowiecza poszczególnymi basztami opiekowały się cechy.
Tarnów miał dwie główne bramy, do których zbiegały się ulice wyprowadzone z narożników placu rynkowego. Od zachodu znajdowała się brama Krakowska, a od wschodu Pilzneńska. Obie były pierwotne, zapewne budowane razem z murem obronnym. Mieściły się w prostokątnych, przejazdowych wieżach, wysuniętych obustronnie przed mur obronny, przy czym brama Pilzneńska wysunięta była w kierunku miasta o 4,6 metra, licząc od wewnętrznego lica muru obronnego. Miała wymiary 7,5 × 8 metrów, z wjazdem o szerokości 2,4 metra. W pierwszej połowie XVI wieku, w czasie modernizacji obwarowań, wieże bramne zostały rozbudowane o przedbramia. Oprócz bram głównych istniała brama Mniejsza, znajdująca się w południowym boku miasta. Sądząc z topografii terenu zawsze stanowiła tylko przejście dla pieszych o formie furty. Funkcjonowała co najmniej od połowy XVI wieku i zapewne była wcześniejsza od kilku innych furt powstałych między innymi w północno-wschodniej i południowo-wschodniej części obwodu.
Linię obrony zewnętrznej tworzyła fosa i wał, biegnące u podnóża wzgórza miejskiego. Nie wiadomo, czy były pierwotne, ale istniały przed modernizacją szesnastowieczną, bowiem wspomniał o nich kronikarz Jan Długosz. Dalsza regulacja i rozbudowa systemu fos i wałów nastąpiła w XVI wieku. Fosa przynajmniej częściowo była nawodniona, zapewne nurtem przekierowanym z potoku Rzędzińskiego.
Stan obecny
Istniejące fragmenty obwarowań Tarnowa prawie w całości wtopione są w późniejszą zabudowę. Znaczne partie muru wewnętrznego zachowały się pod tynkiem w tylnych ścianach domów w północno-zachodniej i północnej części miasta, za placem Katedralnym. W ciągu tym na posesji Kapitulna 2 znajduje się baszta czworoboczna u dołu, okrągła u góry, wzniesiona z cegły układanej w wątku gotyckim. Bardziej na wschód, na posesji Basztowa 4, zachował się fragment muru wewnętrznego. Jedynym miejscem, gdzie można odczytać grubość muru jest fragment od wschodu, przy ulicy Pilzneńska Brama 4. Z fragmentem tym związana jest boczna, północna ściana bramy Pilzneńskiej. Prócz wymienionych szczątków muru wewnętrznego, od północy zachowała się część późniejszego muru zewnętrznego, widoczna na tyłach ulicy Wałowej. Mur jest przeważnie przelicowany, jedyny dobrze zachowany element stanowi półokrągła, otwarta do wnętrza miasta baszta ze strzelnicami na broń palną, usytuowana na posesji Basztowa 4.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliography:
Atlas historyczny miast polskich, tom V Małopolska, red. Z.Noga, zeszyt 6, Tarnów, Toruń-Kraków 2024.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.