Szymbark – zamek kapituły pomezańskiej

Historia

    Zamek Schönberg został wybudowany przez kapitułę pomezańską w latach 1378-1386, a następnie w drugiej fazie był rozbudowywany od lat 90-tych XIV wieku. Początkowo pełnił rolę rezydencji prepozyta kapitulnego, czyli zwierzchnika kapituły i głównego administratora jej dóbr. Zajmował się on lokacją wsi, nadawaniem ziemi i przywilejów, dbał o powiększanie majątku kapituły. Na zamku zatrzymywali się także osadnicy przybywający z niemieckich krajów. W 1421 roku przebywał tu biskup chełmiński i pomezański, pod których nadzorem przygotowywano odpisy dokumentów krzyżackich i papieskich, wypożyczonych z archiwum malborskiego w związku z wznowieniem przez papieża Marcina V procesu polsko – krzyżackiego.
    W czasie wojny trzynastoletniej zamek często przechodził z rąk do rąk, przez co został częściowo zniszczony, lecz szybko go odbudowano. W wyniku postanowień drugiego pokoju toruńskiego z 1466 roku pozostał w granicach państwa krzyżackiego. W 1520 roku zamek bez walki poddał się na widok pięciotysięcznej armii polskiej, prowadzonej przez Stanisława Kostkę, który został królewskim starostą Szymbarka do 1526 roku. Po sekularyzacji państwa krzyżackiego właścicielem zamku został Albrecht Hohenzollern, który początkowo pozostawił zamek w rękach biskupa Erharda von Queiss, a po jego śmierci przekazał go ewangelickiemu biskupowi Georgowi von Polentzowi. Jego spadkobiercy administrowali zamkiem do 1653, przeprowadzając renesansową przebudowę obiektu. Kolejnym właścicielem dóbr szymbarskich był Jonasz Kazimierz von Eulenburg, a po nim Teodor Schlieben. Pod koniec XVII wieku sprzedał on zamek Ernestowi Finck von Finckenstein, którego rodzina władała zamkiem do 1945 roku. Rodzina ta przeprowadziła przebudowę zamku, wznosząc m.in. apartamenty w południowo – wschodniej części założenia. W czasie II wojny światowej zamek przejęły oddziały SS, a po nich obiekt zamieniła na tymczasową kwaterę Armia Czerwona. Odchodząc żołnierze radzieccy spalili zamek razem z całym ocalałym wyposażeniem, a dzieła zniszczenia dopełniły podłożone ładunki wybuchowe. W latach 60-tych XX wieku wykonano jedynie ograniczone zabiegi konserwatorskie, odgruzowując i zadaszając część budynków.

Architektura

    Zamek zbudowano na planie czworoboku o wymiarach 75 na 92 metry od północy i 97 metrów od południa, który obwiedziono murem obronnym. Powstał w ten sposób obszerny, wewnętrzny dziedziniec o powierzchni około 6 tysięcy m2, wokół którego rozlokowano budynki mieszkalne i gospodarcze. Mur obwodowy zaopatrzono w osiem baszt, z których początkowo nie wszystkie osiągnęły pełną wysokość. Prawdopodobnie planowana była jeszcze budowa dwóch baszt w kurtynie zachodniej, lecz nie zostały one nigdy wzniesione ponad fundamenty. Od wschodu umieszczono budynek bramny, flankowany od północy wieżą na planie zbliżonym do kwadratu. Była to największa wieża zamku szymbarskiego o wysokości około 24 metrów. Posiadała cztery kondygnacje i piwnice. Pierwsza kondygnacja, zwieńczona krzyżowo – żebrowym sklepieniem, mieściła zdobioną polichromiami ściennymi kaplicę. Z kaplicy prowadziło przejście do jedynego dziś zachowanego wykusza latrynowego. Na samym dole znajdował się głęboki, ponad 10 metrowy loch więzienny. Górne pomieszczenia pełniły funkcje obronne, zapewne służyły też zamkowej straży. Całość warowni otoczyła fosa, przez którą prowadził drewniany, zwodzony most. Ostatecznie powstał zamek inny, niż wszystkie inne zbudowane na terenie państwa krzyżackiego.
    Za najstarszy budynek mieszkalny uznaje się podpiwniczony, parterowy dom w narożu północno – zachodnim. W drugiej fazie powstała zabudowa skrzydła zachodniego. Mieściły się tam m.in. ogrzewane mieszkanie prepozyta i refektarz, a obok po południowej stronie kuchnia z ogromnym okapem wspartym na filarze. Sąsiadowała z nią Baszta Studzienna, choć zapewne studnię umieszczono także na dziedzińcu. Powstało także przedbramie bramy wschodniej i budynek sąsiadujący z nią od południa. Nadbudowane zostały również niektóre baszty. Posiadały one różne formy: cylindryczne, czworoboczne, ośmiokątne; południowo – wschodnia uzyskała ślepe machikuły. Na przełomie XIV i XV wieku wzniesiono przy murze południowym, w pobliżu narożnika południowo – zachodniego, budynek kancelarii. W XV wieku dom główny uzyskał jedno dodatkowe piętro do którego przeniesiono refektarz, a od południa wzniesiono gospodarczy budynek w konstrukcji szachulcowej. Do piętrowych budynków być może dostawione były drewniane krużganki.
    Jedną z ciekawostek architektonicznych zamku jest duży, prostokątny otwór w murze południowym, obok cylindrycznej baszty południowo – zachodniej, umieszczony poniżej poziomu dziedzińca. Podobno pochodzi on jeszcze z czasów średniowiecza i służył do ucieczki. Miano z niego wysuwać pochylnię przez którą konno mogli ewakuować się mieszkańcy zamku. Możliwe jednak iż pełnił on po prostu funkcję gospodarczą, być może zrzucano tędy jedynie nawóz z pobliskich stajni.

Stan obecny

    Zamek będący obecnie w rękach prywatnych, znajduje się w postaci trwałej ruiny. Zniszczenia wojenne przetrwał pełen obwód murów obronnych wraz z basztami, wieżą przybramną i budynkiem bramnym. Niestety praktycznie nie zachował się żaden z wewnętrznych budynków mieszkalnych. Istnieje możliwość zwiedzania zabytku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.