Szczytno – zamek krzyżacki

Historia

    Zamek Ortelsburg powstał przed 1360 rokiem jako siedziba prokuratora krzyżackiego, zarządzającego południową częścią komturii elbląskiej. Inicjatorem jego budowy był wielki szpitalnik i komtur Elbląga Ortulf von Trier, od którego imienia pochodzi niemieckojęzyczna nazwa zamku. Wkrótce do tworzącej się przy warowni osadzie zaczęli przybywać osadnicy, pochodzący głównie z pobliskiego Mazowsza. Zaczęli oni nazywać Ortelsburg Szczytnem, urabiając nazwę od łacińskich nazw pobliskich jezior Sciten Maior i Sciten Minor.  Ówczesny zamek był wówczas jeszcze budowlą drewnianą, która została zniszczona przez Litwinów w 1370 roku.
    W końcu XIV wieku na miejscu zniszczonej budowli wzniesiono nowy, murowany zamek. Doznał on poważnych zniszczeń w XV i na początku XVI wieku w czasie wojen z Polską. Podczas wojny trzynastoletniej, po zdobyciu przez wojska Związku Pruskiego, przez prawie półtora roku stacjonowała w nim polska załoga. Później musiała ona poddać warownię przeważającym siłom krzyżackim. Po drugim pokoju toruńskim z 1466 roku zamek pozostał w granicach państwa zakonnego, a po sekularyzacji w 1525 roku, powołano w nim siedzibę książęcych starostów. Z powodu bliskości puszczy zaczął pełnić także rolę rezydencji myśliwskiej. Remont zamku zlecił w latach 1579-1581 zarządzający Prusami Książęcymi, margrabia Jerzy Fryderyk Ansbach. Prace te przekształciły warownię w nowożytną rezydencję, reprezentacyjne wnętrza pokryły malowidła ścienne i cenne wyposażenie. Z racji przygranicznego położenia odbywały się tu ważne spotkania dyplomatyczne. Wtedy też budowla otrzymała zewnętrzne fortyfikacje z czterema okrągłymi wieżami narożnymi o charakterze bastej.
    W XVII wieku w trakcie wojen szwedzkich zamek podupadł i pod koniec tamtego stulecia został opuszczony. W XVIII wieku zburzono skrzydło wschodnie i zewnętrzne fortyfikacje, w celu pozyskania materiału budowlanego dla okolicznej ludności. Jeszcze pod koniec XVIII stulecia unicestwiono wieżę główną i skrzydło południowe. Rozbiórki kontynuowano niestety w następnym stuleciu. Przedzamcze uległo zniszczeniu w trakcie budowy nowego ratusza w latach 30-tych XX wieku. Pierwsze badania archeologiczne zapoczątkowano w 1924 roku, odsłonięto wówczas i częściowo zrekonstruowano zarys założenia zamkowego z czasów nowożytnych.

Architektura

    Zamek usytuowany był na przesmyku między dwoma jeziorami, po stronie północnej, blisko brzegu. Wzniesiono go z cegły na bardzo wysokim, kamiennym cokole. Było to regularne założenie na planie kwadratu o boku długości 39 metrów. Od południa przylegało do niego gospodarcze przedzamcze z wjazdem od wschodu. Całość otaczała szeroka, nawodniona fosa.
    Zamek główny składał się z czterech, zapewne trójkondygnacyjnych skrzydeł o szerokości 11 metrów z drewnianymi krużgankami wokół dziedzińca. W narożniku południowo – zachodnim znajdowała się potężna czworoboczna wieża o wymiarach 9×9 metrów, wysunięta przed lico murów obwodowych. Nie jest znana jej wysokość, wiadomo jedynie, iż była posadowiona na potężnym, kamiennym cokole. Nie jest znany także pierwotny układ pomieszczeń. Wiadomo, iż w skrzydle południowym mieściła się brama wjazdowa. Skrzydło północne było podpiwniczone, prowadziło z niego przejście gankiem do wieży danskerowej. Plan pomieszczeń przyziemia tego skrzydła jest podobny do układu innych głównych domów w krzyżackich zamkach prokuratorskich, np. w pobliskiej Nidzicy, często też domy główne umieszczano na przeciwko wjazdów. Można zatem przypuszczać iż skrzydło północne było głównym budynkiem zamku w Szczytnie, gdzie być może umieszczono najważniejsze komnaty: refektarz i izby prokuratora.

Stan obecny

    Do dzisiaj zachowały się mury przyziemia trzech skrzydeł zamku górnego, wraz z częścią wewnętrznych podziałów i filarów. Jest to jednak zarys budowli po przekształceniach z czasów nowożytnych. Po skrzydle południowym i wieży głównej pozostały jedynie słabo czytelne relikty.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.