Szczecin – kościół św Jana Ewangelisty

Historia

   Działkę pod budowę kościoła św. Jana podarował, przybyłym w 1240 roku do Szczecina franciszkanom, sołtys szczeciński Heinekin Barfoth. Pierwotny klasztor prawdopodobnie był jeszcze drewniany, lecz kościół wzniesiony przez zakonników w połowie XIII wieku był już murowany. Został on zastąpiony większą świątynią, którą zbudowano w dwóch głównych etapach. Prezbiterium wraz ze wschodnią ścianą nawy północnej powstało około 1300 roku, a korpus nawowy prawdopodobnie w latach 1350 – 1360, przy czym datowanie dendrochronologiczne belek więźby dachowej wskazało rok 1368. Na początku XV wieku dobudowano jeszcze 10 niskich kaplic między przyporami.
   Podczas reformacji zakonnicy opuścili klasztor, a parafianie i duchowni w większości przyjęli reformy Lutra. Od tej chwili, aż do 1945 kościół był świątynią ewangelicką. W drugiej połowie XVI wieku budynki klasztorne zmieniono na szpital św. Jana, zaś kościół dalej służył celom religijnym, aż do czasów okupacji francuskiej w latach 1806-1813, kiedy to został zamieniony na magazyn. W późniejszych latach był przez długi czas zamknięty, ponieważ groził zawaleniem. Dzięki badaniom niemieckiego historyka i konserwatora prof. Hugo Lemckego, w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku przeprowadzono w kościele prace konserwatorskie, które uchroniły obiekt przed zniszczeniem. Stare zabudowania klasztorne rozebrano w połowie XIX wieku, na szczęście jednak kościół przetrwał II wojnę światową bez większych zniszczeń.

Architektura

   Franciszkanie pod budowę kościoła otrzymali teren w pobliżu Odry, poza ówczesnymi obwarowaniami miejskimi. Kościół został wzniesiony jako budowla nie orientowana na linii wschód – zachód, gdyż wcześniej powstała w pobliżu droga, prowadząca do nowej Bramy św. Ducha. Zbudowano go w formie trójnawowej hali, bez wieży lecz z sygnaturkę umieszczoną między prezbiterium a korpusem.
   Prezbiterium otrzymało wydłużoną formę charakterystyczną dla kościołów zakonów żebraczych. Jest trzyprzęsłowe, jednonawowe i zakończone siedmiobocznie, lecz co ciekawe, przęsło zamknięcia jest wyraźnie szersze od pozostałych. Tym samym wyróżniono główne przestrzenie funkcjonalne: sanktuarium z miejscem na główny ołtarz po wschodniej stronie oraz chór zakonny, gdzie znajdowały się stalle mnichów.  Wewnątrz w dolnej części chóru rozmieszczono szerokie wnęki redukujące grubość murów, przy czym w sanktuarium są one ostrołukowe z laskowaniem dzielącym ich tylną ściankę na trzy trójlistne łuki. Po stronie południowej wnęka jest dodatkowo ujęta wimpergą, która wyróżnia znajdujące się w niej najważniejsze siedzisko dla celebransa. W przęsłach zachodnich mniej ważne wnęki (a w nich siedziska) zwieńczono łukami odcinkowymi, pozbawionymi dodatkowej artykulacji. W górnej strefie prezbiterium umieszczono szerokie, trójdzielne okna w głębokich ościeżach. Poniżej nich biegnie fryz z ceramicznych płytek z motywem winnej latorośli, a poszczególne przęsła wydzielono delikatnymi służkami, w części wielobocznej prezbiterium o profilu gruszkowatym, schodzącymi do posadzki, natomiast w części podłużnej nadwieszanymi i mającymi profil ośmioboczny. Prezbiterium od nawy oddzielono łukiem tęczowym zakończonym wspornikami figuralnymi. Jedyny zachowany, północny wykonano z niezwykłą biegłością – przedstawia dojrzałego mężczyznę w świeckim stroju o zafrasowanym wyrazie twarzy. Prawdopodobnie był to główny mistrz budowniczy, a po przeciwnej stronie pierwotnie znajdował się fundator kościoła. Szczyt wschodni kościoła ozdobiono sterczynami i spiętrzonymi blendami, natomiast bardziej monumentalny szczyt zachodni, pierwotnie górujący nad murami miejskimi, udekorowano dziewięcioma filarami przechodzącymi górą w sterczyny. Pomiędzy nimi umieszczono szerokie ostrołukowe, trójdzielne blendy z triadami spiętrzonych okulusów.
   Korpus nawowy kościoła otrzymał trzy nawy o siedmiu przęsłach. Ośmioboczne filary wydzieliły prostokątne przęsła w nawie głównej i kwadratowe w nawach bocznych. Nawę główną nakryto sklepieniem gwiaździstym, w większości czteroramiennym. Jedynie przęsło wschodnie, w którym zapewne umieszczony był ołtarz dla świeckich wiernych, zostało wyróżnione bogatszą formą gwiazdy ośmioramiennej. W przęśle zachodnim natomiast zastosowano skomplikowany wzór złożony z dwóch gwiazd czteroramiennych, przenikających się z połową gwiazdy ośmioramiennej, dostosowujący sklepienie do dwuosiowej ściany zachodniej. W nawach bocznych stosownie do ich mniejszej rangi, zastosowano sklepienie krzyżowo – żebrowe. Podziały przęsłowe wyznaczają masywne filary przyścienne, połączone ostrołukami na dwóch kondygnacjach. Niższa z nich utworzyła rodzaj cokołu dla wysokiej kondygnacji wielkich nisz, w których umieszczono duże okna. Ściany dolnych nisz zostały w większości wyprute, dzięki czemu na początku XV wieku utworzono w nich rzędy prostokątnych kaplic. Na ścianach kościoła zachowały się średniowieczne polichromie z XV i XVI wieku.
   Zabudowania klasztorne ulokowano po stronie południowo – wschodniej kościoła. Klasztor początkowo dla ochrony posiadał własne umocnienia, dopiero na początku XIV wieku, po rozszerzeniu obszaru miasta w kierunku zachodnim i południowym konwent i jego otoczenie zostało wchłonięte w nowy system umocnień miejskich. Obok zachodniego szczytu kościoła usytuowano bramę wjazdową na teren dziedzińca, na którym położone były zabudowania gospodarcze klasztoru i budynki mieszkalne zamieszkałe przez ludność służebną zatrudnioną w gospodarstwie klasztornym. Centralne miejsce zajmowała zabudowa wspólnoty zakonnej, której trzy skrzydła opasały przylegający od południowej strony kościoła wewnętrzny, czworoboczny dziedziniec z ogrodem. Wirydarz z usytuowaną pośrodku ogrodu studnią otoczony był krużgankami skrzydeł klasztornych. Zgodnie z tradycją wschodnie skrzydło zajmowała sala zebrań zakonników, czyli kapitularz i być może wspólne pomieszczenie sypialne zwane, czyli dormitorium. Natomiast w skrzydle położonym naprzeciw kościoła położony był refektarz. W skrzydle zachodnim znajdowały się pomieszczenia kuchenne i prawdopodobnie kolejne dormitorium. 

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.

Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012
Strona internetowa encyklopedia.szczecin.pl, Kościół św. Jana Ewangelisty.