Historia
Pierwszy, romański kościół pod wezwaniem św. Mikołaja, zbudowany został w Szczecinie w pierwszej połowie XIII wieku, w okresie transformacji wczesnośredniowiecznego zespołu grodowego w miasto lokacyjne. Pierwsza wzmianka pisemna o nim i o pełnieniu funkcji parafialnej odnotowana została w 1243 roku („ecclesia sancti Nikolai cum Parochia civitatis”). W ciągu XIV i XV wieku wzmiankowane były dotacje na rzecz kościoła, cmentarz przykościelny oraz ławy chlebowe i mięsne umieszczone przy kościele, ale nie wspomniano o gruntownej przebudowie pierwotnej późnoromańskiej świątyni na gotycki kościół około przełomu XIII i XIV wieku, ani o przedłużeniu naw bocznych i budowie na ich zakończeniu dwóch gotyckich apsyd w późniejszych latach XIV stulecia (jedynie w 1312 roku odnotowano coroczny podatek od miasta na remont kościoła).
W latach 1568-1573 rozebrano małą drewnianą wieżę po północno – wschodniej stronie kościoła, trzy lata później zastąpioną murowaną. W 1655 roku główna wieża kościoła uległa częściowemu zawaleniu, co pociągnęło za sobą uszkodzenia części dachu korpusu nawowego i wnętrza kościoła. Rok później przeprowadzono jej odbudowę wraz z galerią, wykonaną przez Baltazara Glöcknera z Kulmitz, budowniczego wieży kościoła św. Mikołaja w Greifswaldzie. Już trzy lata później bliżej nieznane szkody miały zostać poczynione na dachu kościoła w trakcie oblężenia miasta, prowadzonego przez wojska brandenburskie przeciwko szwedzkiemu garnizonowi. Przypuszczalnie w trakcie poczynionych później napraw, we wnętrzu nawy głównej kościoła założono pozorne sklepienie gwiaździste o konstrukcji drewnianej.
W 1762 roku kościół został tymczasowo wyłączony z funkcji sakralnych, z powodu przeznaczenia na magazyn broni. W 1774 roku przeprowadzono remont wnętrza, który obejmował między innymi wydzielenie pomieszczenia na księgozbiór. Już jednak w 1800 zawaleniu uległ fragment dachu po wschodniej stronie biblioteki. Stan techniczny murów wieży oceniono wówczas jako dobry, ale konstrukcja hełmu była odchylona od pionu i niestabilna. Do poprawy nie mogło się przyczynić przekazanie budynku Francuzom z przeznaczeniem na magazyn. Wypełniony sianem aż po sklepienia, w 1811 roku uległ pożarowi, który zniszczył dach i drewniane sklepienie oraz hełm wieży. Mimo prób odbudowy, żadnych prac nie rozpoczęto, a od 1812 do 1816 roku ruinę kościoła rozbierano. Kilka lat później teren po nim wybrukowano przeznaczając na kolejny plac rynkowy.
Architektura
Kościół zbudowany został na terenie pierwotnie zajmowanym przez obronny wał podgrodzia, którego likwidacja doprowadziła do powstania nietypowego zespołu trzech sprzężonych placów targowych, złożonego z rynków Warzywnego, Rybnego i Siennego, z których wąskie Rybny i Warzywny znajdowały się po północno – wschodniej stronie kościoła, a Sienny na południowym – zachodzie. Niedługo po lokacji Szczecina, na Rynku Siennym w bliskiej odległości od kościoła św. Mikołaja zbudowany został ratusz, usytuowany w ten sposób, że obie budowle zwrócone były ku sobie pod skosem fasadami (kościół został zorientowany na osi wschód – zachód, natomiast dłuższa oś ratusza ustawiona została na linii północy – wschód, południowy – zachód). Jeszcze w pierwszej połowie XIV wieku kościół otoczony był cmentarzem, ale został on usunięty najpóźniej w XVI stuleciu, kiedy to kościół ściśle otaczały już mieszczańskie kamienice, pozostawiające wąskie ulice, dodatkowo zastawione kramami i stoiskami handlowymi.
Na przełomie XIII i XIV wieku kościół św. Mikołaja był niedużą budowlą, wzniesioną z cegły na kamiennej podstawie. Składał się z trójnawowego, prawdopodobnie trójprzęsłowego korpusu, czworobocznej wieży od zachodu, a także dość mocno wydłużonego w stosunku do nawy prezbiterium, na wschodzie zamkniętego trójbocznie. Jeszcze przed końcem XIV wieku nawy boczne kościoła przedłużono ku wschodowi o dwa przęsła. Każdą z nich zamknięto apsydą, nieco krótszą od starszej apsydy środkowej. W efekcie kościół uzyskał zwarty plan i bryłę, nad całością przykrytą wysokim dachem dwuspadowym, w niewielkim stopniu przewyższonym przez czworoboczną część wieży. Przypuszczalnie jeszcze przed końcem średniowiecza wieża została podwyższona o smuklejszą partię ośmioboczną. Długość kościoła ostatecznie wynosiła około 35 metrów, natomiast szerokość około 26 metrów, z czego 8,8 metra przypadało na nawę główną.
Od strony zewnętrznej mury kościoła opięte zostały uskokowymi przyporami. Wyznaczyły one podział na przęsła, z których czwarte od zachodu, na skutek XIV-wiecznej przebudowy i przedłużenia naw bocznych, było nieco krótsze od pozostałych. Jeszcze w okresie średniowiecza przestrzenie między przyporami mogły zostać wypełnione kaplicami lub kramami. Od zachodu wieża początkowo była wydzielona z bryły korpusu kościoła, a w jej północnym kącie znajdowała się spiralna klatka schodowa, wysunięta na zewnątrz trzema ścianami. Pod koniec XIV lub na początku XV wieku zachodnią część kościoła przebudowano, tak że wieża została częściowo wtopiona w bryłę kościoła i prawdopodobnie wysunięta tylko płytkim ryzalitem. Wejście do kościoła prowadzić miało trzema portalami, z których główny o ostrołucznym zamknięciu znajdował się na osi nawy głównej od zachodu. Oświetlenie zapewniały ostrołuczne, zapewne wypełnione maswerkami okna.
Podział wnętrza kościoła na nawy wyznaczały ośmioboczne w przekroju filary o wysokości 9,4 metrów, dwa półośmioboczne półfilary zachodnie oraz czworoboczne półfilary przyścienne w nawach bocznych, ustawione dokładnie na linii przypór. Nie wiadomo czy kościół był w średniowieczu podsklepiony. Gęste rozmieszczenie przypór wskazywałoby na co najmniej planowanie ich budowy, z drugiej strony budynek mógł mieć problemy ze statyką i słabym, położonym blisko rzeki podłożem. W trakcie budowy kościoła gotyckiego wykorzystano relikty starszej budowli późnoromańskiej (cylindryczne służki przedzielone słupkiem o przekroju kwadratowym, osadzone na bazach złożonych z torusa na plincie, którą wypełniono szponami o motywach fitomorficznych).
Stan obecny
Kościół św. Mikołaja nie zachował się do czasów współczesnych. Obecnie na jego miejscu funkcjonuje Rynek Nowy, otoczony współczesną zabudową powstałą po zniszczeniach z czasów drugiej wojny światowej i zabytkowym budynkiem średniowiecznego ratusza. Relikty murów kościoła znajdują się pod brukiem, oczekując na kolejne prace badawcze archeologów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Friedrich K., Die ehemalige Nikolaikirche zu Stettin, „Baltische Studien NF”, Bd. 24-25/1922.
Płotkowiak M., Stan wiedzy o formie architektonicznej średniowiecznego kościoła św. Mikołaja w Szczecinie – na podstawie wyników badań architektonicznych z 2022 r., “Wiadomości Konserwatorskie”, nr 84/2025.
Płotkowiak M., The medieval Church of St. Nicholas in Szczecin – based on research carried out in the years 1999-2007, „Przestrzeń i Forma”, 3/2019.