Szczecin – bazylika archikatedralna św Jakuba

Historia

   Kościół św. Jakuba powstał w drugiej połowie XIII wieku na miejscu wcześniejszej, prawdopodobnie drewnianej świątyni. Był to wówczas kościół o kształcie bazyliki z dwoma wieżami. W latach 1370–1387 miała miejsce gruntowna przebudowa części wschodniej świątyni polegająca na podwyższeniu naw bocznych w części prezbiterialnej i stworzeniu w ten sposób układu halowego. Pomiędzy wciągniętymi do wnętrza przyporami powstał rząd kaplic. W pierwszej połowie XV wieku miała miejsce przebudowa południowej ściany korpusu nawowego zapewne pod kierunkiem Henryka Brunsberga. Ściana ta otrzymała bardzo dekoracyjny wygląd z licznymi lizenami, wimpergami i płycinami. W 1456 roku w trakcie wichury zawaliła się wieża południowa, co spowodowało zniszczenie zachodniej części korpusu nawowego. W drugiej połowie XV wieku odbudowano korpus w układzie halowym, w nawiązaniu do istniejącego już halowego prezbiterium, oraz zbudowano jedną centralną wieżę. Prace zakończono w 1503 roku.
   W 1534 kościół stał się świątynią protestancką na mocy decyzji sejmu trzebiatowskiego. Ostrzał artyleryjski podczas oblężenia miasta przez wojska brandenburskie w 1677 wywołał pożar kościoła. Zniszczeniu uległa wieża, sklepienia korpusu oraz część gotyckiego wyposażenia katedry. Na przełomie XVII/XVIII wieku katedrę odbudowano oraz wyposażono jej wnętrze w nowe barokowe sprzęty. Pod koniec XIX wieku rozpoczęto generalną renowację świątyni. W jej ramach powstał nowy, smukły hełm o wysokości 119 metrów wieńczący katedralną.
   W 1944 w wyniku bombardowania katedra uległa bardzo poważnemu uszkodzeniu. Ucierpiało bardzo również wyposażenie budowli. W latach 1947–1949 tymczasowo zabezpieczono kościół przed dalszą destrukcją, a między 1972 a 1974 rokiem odbudowano.

Architektura

   Kościół z drugiej połowy XIII wieku był trzynawową, bezprzyporową, ceglaną bazyliką o szerokości 25 metrów, długości 30 metrów i wysokości naw bocznych 8,5 metra. Posiadał pięciobocznie zakończone od wschodu prezbiterium z ambitem, obok którego znajdowała się wolnostojąca kaplica. U drugiego krańca korpusu nawowego istniały wówczas dwie wieże. Kościół posiadał także nawę poprzeczną.
   W ciągu XIV i XV wieku poprzez  podwyższenie kaplic w obejściu i w nawach bocznych kościół zmienił się na budowlę halową z wewnętrznymi przyporami i wieńcem kaplic. Ściana południowa korpusu otrzymała wówczas bardzo dekoracyjny wygląd z licznymi lizenami, wimpergami i płycinami bogato zdobionymi glazurowanymi kształtkami. Jeszcze w XIV wieku północna wieża w części zachodniej kościoła była nieco wyższa niż nawa główna, natomiast wieża południowa wystawała nieco powyżej naw bocznych. Dopiero po katastrofie budowlanej z 1456 roku wzniesiono jedną centralną wieżę.
   Ostatecznie pod koniec średniowiecza powstał wspaniały trójnawowy halowy kościół z wieżą zachodnią, podwójnym ciągiem kaplic od strony północnej i trójprzęsłowym prezbiterium otoczonym obejściem w układzie halowym, powtarzającym kształt wewnętrznej apsydy. Układ taki był rzadko spotykany, gdyż najczęściej obejście miało więcej boków niż zamknięcie chóru. Charakterystyczne było także wciągnięcie przypór do wnętrza i rozbudowanie tak, by, że ze względu na rozmiary i funkcje można je nazwać filarami dostawionymi do ścian. W przestrzeniach między nimi mieszczą się bez problemu dwupoziomowe kaplice, otwarte na obu kondygnacjach ostrołukowymi arkadami i oddzielnie zasklepione, ponadto zaopatrzone w osobne okna. W każdej z kaplic na poziomie posadzki oraz u szczyty ścian w grubości przypór przepruto szerokie otwory, które utworzyły ciąg komunikacyjny z oddzielnie sklepionymi przestrzeniami w grubości filarów.

Stan obecny

   Katedra św. Jakuba należy do wybitnych dzieł gotyku ceglanego, charakterystycznego dla krajów nadbałtyckich. Cechował ją duży stopień nowatorstwa przez co oddziaływała na twórców innych obiektów. Niestety po zniszczeniach II wojny światowej część ściany północnej kościoła nie została odbudowana zgodnie z pierwotnym wyglądem, a nadano jej nowoczesną, nie pasującą i brzydką formę. Pozostaje żywić nadzieje, iż zostanie ona kiedyś rzetelnie odbudowana, podobnie jak zrekonstruowany niedawno szczyt wieży.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch.J, Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa encyklopedia.szczecin.pl, Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie.