Szczecin – bazylika archikatedralna św Jakuba

Historia

   Kościół św. Jakuba powstał w drugiej połowie XIII wieku na miejscu wcześniejszej, prawdopodobnie drewnianej świątyni, ufundowanej w 1187 roku przez mieszczanina Jacoba Berlingera z Bambergu. Był to wówczas kościół o kształcie bazyliki z dwoma wieżami. W latach 1370–1387 miała miejsce gruntowna przebudowa części wschodniej świątyni polegająca na podwyższeniu naw bocznych w części prezbiterialnej i stworzeniu w ten sposób układu halowego lub według innych teorii na wzniesieniu od podstaw całkowicie nowego prezbiterium. W pierwszej połowie XV wieku miała miejsce przebudowa południowej ściany korpusu nawowego zapewne pod kierunkiem Henryka Brunsberga. Ściana ta otrzymała bardzo dekoracyjny wygląd z licznymi lizenami, wimpergami i płycinami. W 1456 roku w trakcie wichury zawaliła się wieża południowa, co spowodowało zniszczenie zachodniej części korpusu nawowego. W drugiej połowie XV wieku odbudowano korpus w układzie halowym, w nawiązaniu do istniejącego już halowego prezbiterium, oraz zbudowano jedną centralną wieżę. Prace nad nią zakończono pod nadzorem mistrza Hansa Bonekego w 1503 roku.
   W 1534 kościół stał się świątynią protestancką na mocy decyzji sejmu trzebiatowskiego. Ostrzał artyleryjski podczas oblężenia miasta przez wojska brandenburskie w 1677 wywołał pożar kościoła. Zniszczeniu uległa wieża, sklepienia korpusu oraz część gotyckiego wyposażenia katedry. Na przełomie XVII i XVIII wieku katedrę odbudowano oraz wyposażono jej wnętrze w nowe barokowe sprzęty. Pod koniec XIX wieku rozpoczęto generalną renowację świątyni. W jej ramach powstał nowy, smukły hełm o wysokości 119 metrów wieńczący katedralną.
   W 1944 w wyniku bombardowania katedra uległa bardzo poważnemu uszkodzeniu. Ucierpiało bardzo również wyposażenie budowli. W latach 1947–1949 tymczasowo zabezpieczono kościół przed dalszą destrukcją, a między 1972 a 1974 rokiem odbudowano.

Architektura

   Kościół z drugiej połowy XIII wieku był trzynawową, bezprzyporową, ceglaną bazyliką o szerokości 25 metrów, długości 30 metrów i wysokości naw bocznych 8,5 metra. Według niektórych teorii posiadał pięciobocznie zakończone od wschodu prezbiterium z ambitem, obok którego znajdowała się wolnostojąca kaplica, jednak prawdopodobnie w ówczesnej bazylice ambitu wokół prezbiterium jeszcze nie było (brak śladów oporu obejścia). U drugiego krańca korpusu nawowego istniały wówczas dwie wieże.
   W ciągu XIV i XV wieku poprzez  podwyższenie kaplic w obejściu i w nawach bocznych (według starszych teorii) lub poprzez budowę całkowicie nowego prezbiterium, kościół zmienił się na budowlę halową z wewnętrznymi przyporami i wieńcem kaplic. Ściana południowa korpusu otrzymała wówczas bardzo dekoracyjny wygląd z licznymi lizenami, wimpergami i płycinami bogato zdobionymi glazurowanymi kształtkami. Jeszcze w XIV wieku północna wieża w części zachodniej kościoła była nieco wyższa niż nawa główna, natomiast wieża południowa wystawała nieco powyżej naw bocznych. Dopiero po katastrofie budowlanej z 1456 roku wzniesiono jedną centralną wieżę.
   Ostatecznie pod koniec średniowiecza powstał wspaniały trójnawowy halowy kościół z wieżą zachodnią, podwójnym ciągiem kaplic od strony północnej i trójprzęsłowym prezbiterium otoczonym obejściem w układzie halowym, powtarzającym kształt wewnętrznej apsydy. Układ taki był rzadko spotykany, gdyż najczęściej obejście miało więcej boków niż zamknięcie chóru. Charakterystyczne było także wciągnięcie przypór do wnętrza i rozbudowanie tak, by ze względu na rozmiary i funkcje można je nazwać filarami dostawionymi do ścian. W przestrzeniach między nimi umieszczono bez problemu dwupoziomowe kaplice, otwarte na obu kondygnacjach ostrołukowymi arkadami i oddzielnie zasklepione, ponadto zaopatrzone w osobne okna. W każdej z kaplic na poziomie posadzki oraz u szczyty ścian w grubości przypór przepruto szerokie otwory, które utworzyły ciąg komunikacyjny z oddzielnie sklepionymi przestrzeniami w grubości filarów. W chórze kościoła osiągnięto wyjątkową jasność, gdyż na osi obejścia zrezygnowano z pośredniej przypory, wstawiając w to miejsce duże dziewięciopolowe okno, ponad dwa razy szersze niż pozostałe. Jako jedyne jest też ono we wnętrzu bezpośrednio widoczne, ponieważ okna naw bocznych i obejścia są umieszczone głęboko w kaplicach międzyprzyporowych, a przez to dla obserwatora w nawie głównej właściwie niewidoczne. Nietypowe są również filary w części prezbiterialnej, gdyż ich kształt zmienia się nieco poniżej połowy wysokości. W dolnej części są prostokątne lub trapezoidalne, w górnej natomiast mają kształt gładkich ośmioboków. Prawdopodobnie był to efekt zmiany koncepcji w trakcie prac budowlanych.
   Zewnętrzne elewacje ścian prezbiterium rozczłonkowano płaskimi lizenami, biegnącymi nieprzerwanie od cokołu do gzymsu podokapowego. Pomiędzy nimi mur został niemal całkowicie wyeliminowany przez dwie kondygnacje okien: niskich kaplicowych i wysokich oświetlających wspomniane kaplice emporowe. Także korpus nawowy, nieco szerszy od prezbiterium, rozczłonkowano gęstym rytmem okien, lizen i blend. Korpus wieży podzielono na trzy kondygnacje o ścianach ozdobionych dużą ilością dwudzielnych blend z okulusami. Ostatecznie uzyskano zwartą i olbrzymią bryłę o wielkich powierzchniach elewacji, dominującą nad panoramą miasta.

Stan obecny

   Katedra św. Jakuba należy do wybitnych dzieł gotyku ceglanego, charakterystycznego dla krajów nadbałtyckich. Cechował ją duży stopień nowatorstwa przez co oddziaływała na twórców innych obiektów. Jest jednym z najwcześniejszych przykładów zastosowania typu halowego kościoła z obejściem na północy Europy i prawdopodobnie najwcześniejszym przykładem zastosowania wariantu z dwukondygnacyjnymi kaplicami o wysokości równej obejściu. Niestety po zniszczeniach II wojny światowej część ściany północnej kościoła nie została odbudowana zgodnie z pierwotnym wyglądem, a nadano jej nowoczesną, nie pasującą do zabytkowej części i brzydką formę. Pozostaje żywić nadzieje, iż zostanie ona kiedyś rzetelnie odbudowana, podobnie jak zrekonstruowany niedawno szczyt wieży. Wewnątrz głównych części kościoła nie zachowały się także pierwotne sklepienia. Widoczne obecnie krzyżowe i krzyżowo – żebrowe są powojenną rekonstrukcją sklepienia nowożytnego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.

Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa encyklopedia.szczecin.pl, Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie.