Historia
Swobnica (niem. Wildenbruch) po raz pierwszy odnotowana została w przekazach pisemnych w 1345 roku. Wówczas była to jeszcze wieś, od czasu kasaty zakonu templariuszy w 1312 roku podlegająca joannitom. Zamek w Swobnicy został wzniesiony przez zakon szpitalników po 1377 roku, w związku ze zniszczeniem kilka lat wcześniej przez ród Wedlów i mieszczan chojeńskich Rurki, gdy stało się pilne utworzenie lepiej chronionej siedziby komandorii. Na budowę zamku zakon otrzymał zgodę od władców szczecińskich: Świętobora I i Bogusława VII, dlatego miał być otwarty dla książąt i ich drużyn. W wypadku wojny załoga zamku miała stanąć w obronie granic księstwa, a z kolei książę przyrzekł wyzwolić zamek, gdyby zdobyły go obce wojska. Zabronione były wyprawy zbrojne zakonników ze Swobnicy bez zgody księcia.
W 1382 roku wspomniano w dokumencie o przeniesieniu komendanta Heinricha von Güntersberg z Suchania do Swobnicy, w dokumencie z 1406 roku pojawił się dowódca „castrum Wildenbruke”, natomiast w 1420 roku odnotowano zamkową kaplicę („capelle to Wildenbruke”). Główne pomieszczenia zamku musiały być zdatne do użytkowania najpóźniej w 1417 roku, kiedy na zamku odbyło się spotkanie księcia pomorskiego z krzyżackim wójtem Nowej Marchii. Pożyczki i wsparcie finansowe książąt szczecińskich w 1383 roku, a następnie duża pożyczka baliwa Detlefa von Wallmoden z 1397 roku, świadczyłyby o niewielkiej zamożności komandorii pod koniec XIV wieku. Konwent swobnicki był także stosunkowo nieliczny, gdyż składał się tylko z komendanta, trzech braci-rycerzy oraz dwóch lub trzech kapłanów. W 1474 roku joannicki mistrz baliwatu oddał Swobnicę w dożywotnie władanie komendantowi Richardowi von Schulenburgowi.
W 1534 roku, gdy na Pomorzu przyjęto reformację, joannici opowiedzieli się za protestantyzmem, dzięki czemu uniknęli kasaty majątku. Jednak stanowiska komendantów miały być odtąd obsadzane przy udziale książąt, o co w 1544 roku wybuchł konflikt, zakończony trzy lata później potwierdzeniem książęcego przywileju. Komendantem został wówczas Andreas Blumenthal, dworzanin księcia Filipa I Wołogoskiego. W kolejnych latach konwent swobnicki zanikł, podczas gdy zamek pozostawał w latach 1576-1628 w rękach komendantów z rodu von Putbus. Za ich rządów około 1600 roku skrzydło wschodnie podwyższono o dodatkowe piętro, co zapoczątkowało przekształcanie zamku w rezydencję mieszkalną kosztem obronności, choć jeszcze w połowie XVI wieku był dobrze zaopatrzony w uzbrojenie. Znajdowały się w nim wówczas 4 hufnice i 4 puszki na ganku północnym, 2 ciężkie hakownice i 1 półfalkona w wieży, 2 ciężkie hakownice w bramie na podzamczu oraz 28 hakownic i 4 rusznice w zbrojowni. W wieży przechowywano też tonę prochu, 5 par zbroi, 27 halabard, 3 topory, kolczugi, 1000 kul i 10 form do odlewu kul.
W 1621 roku zamek został spustoszony na skutek pożaru. Dodatkowo w trakcie wojny trzydziestoletniej zajmowany był przez najeźdźcze wojska: w 1629 roku cesarskie, a w 1631 roku szwedzkie. Po zakończeniu konfliktu Swobnicę włączono w obręb Pomorza Szwedzkiego, przy czym joannici ostatecznie utracili zamek, pomimo kilkukrotnie podejmowanych prób jego odzyskania. Ich miejsce zajęli wpierw dygnitarze szwedzcy, następnie księżna Dorothea, a od 1689 roku ród margrabiów Brandenburg – Schwedt i Hohenzollernów, w czasach których około 1730 roku zamek przekształcono w barokową rezydencję myśliwską. Rozbiórce uległa wtedy część pierwotnych murów, zaś na miejscu dawnego domu mieszkalnego wybudowano nowożytny pałac. Przed 1945 rokiem zamek oddawany był w dzierżawę, następnie został przejęty przez państwo polskie.
Architektura
Zamek zbudowany został na półwyspie, otoczonym z trzech stron wodami jeziora, a z czwartej odciętym od stałego lądu fosą, poprowadzoną w poprzek nasady cypla. Za przekopem rozciągało się przedzamcze o funkcji gospodarczej, bronione przez kolejny nawodniony przekop o szerokości 25 metrów i obwarowania drewniano – ziemne. Główną część zamku postawiono na ziemnym nasypie, z murami na planie zbliżonym do kwadratu o bokach długości 50,4, 50,5, 47 i 48,4 metrów. Fundamenty i cokół o wysokości 1,5 metra wykonano z kamieni narzutowych, natomiast pozostałe mury z cegły w układzie gotyckim, w tym także przy użyciu wypalanej do czarnego koloru zendrówki. Czworobok kurtyn osiągał wysokość 15 do 18 metrów, grubość murów dochodziła u podstawy do 2,5 metra. Górą obiegał je ganek straży z krenelażem o merlonach szerokości około 1,2 metra, rozstawianych co 0,8-0,9 metra. Co najmniej na odcinku wschodnim, a zapewne na całym obwodzie, chodnik straży był zadaszony i nie wymagał odpływów na wodę deszczową. Brama znajdowała się w kurtynie zachodniej, wychodzącej w stronę podzamcza. Zaopatrzona była w dwukondygnacyjny budynek bramny z izbą na piętrze i pomieszczeniem dla straży w przyziemiu.
W narożniku północno – zachodnim ulokowano masywną wieżę, wtopioną w zewnętrzne lico muru obronnego, a więc zbudowaną w całości w obrębie dziedzińca i nie wysuniętą w stronę fosy. Dołem utworzona została czworoboczna na rzucie kwadratu o bokach 12,3 metrów, w górnej części cylindryczna. Część graniasta miała 11 metrów wysokości, cylindryczna natomiast 20 metrów, co dawało całkowitą wysokość około 31 metrów. Wieża dostępna była wyłącznie z zachodniego ganku straży, za pomocą przerzucanej, dwumetrowej kładki. Wejście znajdowało się na wysokości 16 metrów nad poziomem dziedzińca. Główną rolą wieży było flankowanie pobliskiej bramy oraz osłanianie masywną bryłą najstarszych zabudowań mieszkalno – reprezentacyjnych w narożniku północno – wschodnim. Celom tym służyły szczelinowe otwory strzeleckie, a zwłaszcza galeria obronna w koronie muru, prawdopodobnie obiegająca stożkowy dach wieży.
We wnętrzu dolnej części wieży znajdował się głęboki na 10 metrów i pozbawiony światła loch więzienny o przestrzeni 3 x 3,5 metra. Wieńczyło go sklepienie krzyżowo – żebrowe. Druga, kolista kondygnacja o średnicy 4,8 metra zaopatrzona była w trzy prostokątne komory strzeleckie o wymiarach 1,5 x 2,2 metra. Same otwory strzeleckie były szczelinowe o szerokości 18 cm i wysokości 100 cm, nierozglifione. Po drabinie wchodziło się na trzecią kondygnację, w której znajdowało się blokowane belką wejście do wieży. Znajdowały się tam również dwie, nieco węższe komory strzeleckie (po 80 cm szerokości) oraz wykonana w murze cylindryczna komora z kopulastym przesklepieniem, dostępna przez właz. Służyła ona zapewne jako piec do wypieku chleba w trakcie oblężeń. Czwartą kondygnację, osiąganą również za pomocą drabiny, przykryto stożkowym sklepieniem. Jej dwie strzelnice skierowane były na bramę i podzamcze, a trzecia na północny – wschód. Wielkość komór i otworów strzeleckich była tam podobna do tych z drugiej kondygnacji. Po stronie północnej dodatkowo usytuowano wykuszową latrynę. Na piątą kondygnację prowadziła klatka schodowa umieszczona w grubości muru. Piętro to różniło się od pozostałych, bowiem z klatki schodowej wchodziło się do komory strzeleckiej, a następnie przechodziło do obejścia wokół stożkowatego sklepienia. Rozmieszczono tam kolejnych 6 stanowisk obronnych z czego trzy otwory skierowano w stronę bramy zamkowej (w tym dwa w jednej komorze), a pozostałe cztery otwory w równych odstępach (w dwóch komorach) na inne strony. Ich cechami charakterystycznymi była duża obszerność, zindywidualizowanie oraz zaopatrzenie każdej w aneks i niszę na amunicję.
Zabudowa mieszkalna zamku początkowo składała się z krótkiego skrzyła w północno – wschodnim narożniku dziedzińca. Budynek ten był podpiwniczony, dwukondygnacyjny, o wymiarach 7 x 10 metrów. Na jego piętrze znajdowała się dwukondygnacyjna kaplica, ponadto prawdopodobnie pomieszczenie będące pierwotnie (przed wzniesieniem skrzydła wschodniego) refektarzem i izby mieszkalne. Budynek posiadał dwie piwniczki, każdą wielkości 2,3 x 7 metrów, oddzielone ścianą działową i przykryte sklepieniem kolebkowym. Wschodnią oświetlało schodkowo opadające w głąb okienko. Niewykluczone, że dodatkowa zabudowa mieszkalna na przełomie XIV i XV wieku wypełniała także południowo – wschodni narożnik dziedzińca.
W drugiej połowie XV wieku powstało dwukondygnacyjne, w dwóch trzecich podpiwniczone, jednotraktowe skrzydło o wymiarach 8,6 x 36,6 metrów, przyległe do starszego domu i zajmujące całą długość kurtyny wschodniej. Jego najniższy poziom zajmowała komora piwniczna o wymiarach 8,2 x 11,3 metra i piwnica ze sklepieniem krzyżowym podpartym dwoma filarami o powierzchni 8,5 x 12,4 metra. Pomieszczenia nad tymi piwnicami mogły mieć podobne wymiary i układ, ale na każdej górnej kondygnacji wnętrze podzielono na trzy główne pomieszczenia. Na parterze znajdowała się sypialnia komendanta, komnata i tak zwana izba dworska, ta ostatnia z wykuszową latryną szerokości 1,5 metra o ryglowej konstrukcji. Przy sypialni komendanta znajdował się także niewielki aneks – komora o wymiarach 1,3 x 1,2 metra. Została ona wyposażona w trzy prostokątne wnęki ścienne, dlatego prawdopodobnie służyła jako skarbiec. Na pierwszym piętrze urządzono pokój gościnny i zapewne sypialnie joannickich braci. Co najmniej jedna komnata była ogrzewana kominkiem, dla którego w grubości muru wschodniego wykuto kanał dymny.
Gospodarczo – mieszkalne skrzydło przy południowej kurtynie wzniesiono lub rozbudowano w drugiej połowie XV wieku. Co najmniej od XVI wieku na parterze mieściło ono kancelarię, kuchnię, piekarnię, browar i łaźnię, a na piętrze izbę krawiecką i warsztaty. Wysokość wszystkich skrzydeł sięgała 9 metrów, co znaczyłoby, iż gzymsy odpowiadały poziomowi ganków straży w koronie murów. Brak odpływów wody pod blankami skłaniałby do przypuszczeń o ich przykryciu wspólnymi dachami budynków.
Stan obecny
Zamek w XX i na początku XXI wieku pozostawał przez długi czas w prywatnych rękach nierzetelnego właściciela, stopniowo popadając w coraz większą ruinę i grożąc całkowitą degradacją (w 2008 roku zawaleniu uległo skrzydło północne). Dopiero w 2011-2012 roku, dzięki zaangażowaniu Stowarzyszenia Zamek Swobnica, zabytek został odebrany panu von Lenart i można było zacząć prace ratunkowe. Między innymi zadaszono budynek pałacu i wyremontowano wieżę zamkową. Obecnie zamek stopniowo przystosowywany jest do zwiedzania. Z pierwotnego założenia przetrwała wieża główna, mury obwodowe od strony północnej, wschodniej i południowej, piwnice skrzydła wschodniego oraz część ścian działowych w północno – wschodnim narożniku przyziemia zamku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
Hinterkeuser G., Wildenbruch Swobnica, Berlin 2014.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Radacki Z., Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1976.
Wroński K., Analiza elewacji wschodniej średniowiecznego zamku joannitów w Swobnicy, “Wiadomości Konserwatorskie”, nr 86/2026.