Świecie nad Wisłą – zamek krzyżacki

Historia

     Zamek zbudowano w latach 1335-1350. Poprzedzała go starsza budowla, stanowiąca od 1320 roku siedzibę komturstwa krzyżackiego. Warownia była oblegana w 1410 roku przez wojska polskie. W czasie wojny trzynastoletniej znalazła się przejściowo w rękach sił antykrzyżackich i uległa znacznym zniszczeniom w trakcie walk. W latach 1461-1502 zamek był własnością rady miejskiej Torunia z której polecenia odbudowano m.in. górną część wieży północno – zachodniej. W latach 1508-1772 był siedzibą urzędów starościńskich. W drugiej połowie XVI wieku został przebudowany w stylu renesansowym przez kasztelana chełmińskiego Jerzego Konopackiego. W 1664 roku spłonął i zaczął stopniowo ulegać destrukcji. Po 1772 roku władze pruskie podjęły rozbiórkę, lecz na szczęście została ona przerwana i od 1859 zaczęto prace zabezpieczające. Częściowa odbudowa twierdzy nastąpiła po II wojnie światowej.

Architektura

     Zamek miał regularny plan kwadratu o boku około 51 metrów. Brama wjazdowa znajdowała się w kurtynie zachodniej i poprzedzona była szyją oraz mostem prowadzącym na przedzamcze. Założenie planowane prawdopodobnie początkowo jako czteroskrzydłowe, otrzymało ostatecznie dwa duże prostopadłe względem siebie skrzydła. Główne, północne o szerokości około 13 metrów stanęło równolegle do rzeki Wdy. Miało trzy kondygnacje i było podpiwniczone. Na piętrze znajdowała się kaplica ze sklepieniem żebrowym, prawdopodobnie gwiaździstym, a od zachodu umieszczono analogicznie sklepiony kapitularz lub refektarz. Wyżej znajdowała się kondygnacja magazynowo – obronna. Dziedziniec o wymiarach 26×26 m otaczały drewniane krużganki. Skrzydło wschodnie także było podpiwniczone. W jego południowej części znajdowało się pomieszczenie przykryte sklepieniem kolebkowym, ale i ze śladami niezrealizowanego sklepienia krzyżowego. Oprócz tego przypuszcza się, iż skrzydło to mieściło dormitorium oraz być może refektarz. Mniejsze budynki znajdowały się także po stronie zachodniej i południowej, zachodni sięgał tylko do wysokości przejazdu bramnego. Oba nie były podpiwniczone. Do niedawna uważano iż pochodziły z okresu pokrzyżackiego, jednak badania wykazały iż fundamenty pochodzą ze średniowiecza. W przyziemiu południowego skrzydła znajdowała się kuchnia.
     W narożnikach stanęły cylindryczne wieże, związane z murami obronnymi i wysunięte w trzech czwartych przed ich lico. Główna o największej średnicy wynoszącej 10,2 metra i wysokości 34 metrów, pełniła rolę bergfriedu, znajdowała się w narożniku północno – zachodnim. Wejście do niej prowadziło przez zwodzony mostek na wysokości 13 metrów, a górę zwieńczono machikułami. Korpus zamku otaczał mur zewnętrzny tworzący parcham. Obwiedzione murem było również przedzamcze.
    Zamek w Świeciu jest jedynym powstałym do połowy XIV wieku,  spośród konwentualnych zamków krzyżackich, przykładem zastosowania techniki flankowania przedpola i bramy z wysokiej, cylindrycznej wieży zaopatrzonej w wydatne machikuły. Wynikało to z faktu, iż do XIII wieku zdobycie zamków krzyżackich było poza technicznymi możliwościami potencjalnych przeciwników: Prusów i Litwinów. Wraz ze zmianą sytuacji politycznej i nowym przeciwnikiem – Polską, zaczęto dostrzegać potrzebę rozwoju fortyfikacji. W rezultacie po wzniesieniu  zamku o nowym kształcie w Świeciu, powstały następnie warownie w Brodnicy, Bytowie i Barcianach o nowocześniejszych możliwościach obrony. Zamek w Świeciu powstał zapewne przy udziale architekta pochodzenia nadreńskiego, który przejął rozwiązania stosowane już w Prusach (zamek konwentualny) i wzbogacił je o elementy występujące poza granicami krzyżackimi (wieża flankująca na planie koła, machikuły).

Stan obecny

     Do czasów współczesnych zachowało się częściowo odbudowane skrzydło północne z główną wieżą zwieńczoną machikułami i wieżą północno-wschodnią. Ze skrzydła wschodniego przetrwały jedynie przesklepione pomieszczenia piwniczne, ocalały także dolne partie wszystkich pozostałych baszt oraz krótkie fragmenty murów obwodowych. Zamek udostępniony jest do zwiedzania w sezonie letnim w każdy dzień poza poniedziałkiem w godzinach od 10.00 do 18.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Torbus T., Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014.