Historia
Budowę kościoła rozpoczęto w pierwszej połowie XIV wieku, po pożarze miasta z 1313 roku, z którego ocalała wcześniejsza świątynia parafialna Świdnicy. Musiała ona być już murowana, gdyż jako drewniana nie miałaby szans na przetrwanie katastrofy. Na decyzję o budowie nowego, większego kościoła wpływ musiał mieć szybki rozwój miasta, przeniesionego w połowie XIII wieku na prawo niemieckie. Przygotowania do tego wielkiego przedsięwzięcia podjęto zapewne dużo wcześniej, o czym świadczyłoby wystawienie przez papieża listów odpustowych już w latach 1288-1303 oraz zapisanie przez pisarza Henryka w 1323 roku pół marki czynszu na budowę kościoła farnego. Cztery lata później, w okresie rządów Bolka II, udzielono odpustu tym wszystkim, którzy przyczynili się do budowy, ozdoby i oświetlenia świątyni. Położenie kamienia węgielnego tradycja przypisała Bolkowi II w 1330 roku. Na jego związki z pracami budowlanymi wskazywałby fakt, że w 1358 roku klaryski wrocławskie, do których od 1257 roku należało prawo patronatu nad świdnicką farą i dochody z tamtejszego probostwa, odstąpiły te przywileje w dożywocie księciu.
W 1353 roku ukończono budowę prezbiterium kościoła, choć już w 1342 roku odnotowana została informacja o zakrystii, fundacji patrycjusza Konrada Sachenkircha. W 1385 roku przeprowadzono rozliczenie między reprezentantem miasta, Nicholasem Lewe, a mistrzem Apeczem, strycharzem. Pracami budowlanymi prawdopodobnie kierował murarz i kamieniarz mistrz Jakob, ten sam który nadzorował budowę kościoła farnego w Strzegomiu. Roboty budowlane w Świdnicy ciągnęły się jeszcze pod koniec XIV stulecia i przez cały XV wiek. W 1391 roku odnotowano kaplicę bractwa mariackiego, a od 1395 roku wzmiankowano kaplicę rodziny Lewe. W 1405 roku zapisano darowizny na budowę okazałej wieży, w 1410 roku datki na naprawy przy nawie bocznej, w latach 1456-1468 udzielano odpusty celem uzyskania funduszy na dalsze prace budowlane, zaś w 1486 roku odnotowano położenie dachów. Dopiero w 1525 roku zakończono wznoszenie jednej z dwóch zaplanowanych wież zachodnich. Jej budowniczym był kamieniarz Petr Czeyn (Zehin), jeden ze zdolniejszych mistrzów z Saksonii. Drugiej wieży nigdy nie zdołano ukończyć.
W 1532 roku jeden z radnych miejskich, wszedłszy na wieżę południową, gdzie przechowywano zapasy broni, niechcący wywołał pożar od którego spłonęły dachy i runęły sklepienia, a następnie zawalił się również szczyt zachodni. Prace nad powtórnym zasklepieniem świątyni powierzono Lucasowi Schleierweberowi, który podobno zadanie to wykonał wraz z siedmioma robotnikami w bardzo krótkim terminie 14 tygodni. Wkrótce też, w 1546 roku, w odnowionej ścianie zachodniej korpusu kościoła umieszczono olbrzymie okno maswerkowe, wymieniono gontowe pokrycie dachu na dachówki oraz wyremontowano wieżę. Naprawy wieży przeprowadzić miał kamieniarz Matthias, natomiast rusztowanie pod nowy hełm wzniósł mistrz ciesielski Georg Stellauf, znany również z prac nad zwieńczeniem wieży ratusza wrocławskiego. Pokrycie miedzianą blachą hełmu zlecono kotlarzowi z Wrocławia, niejakiemu Laurentiusowi Schneiderowi.
W latach 1561-1629 kościół był użytkowany przez ewangelików. W 1662 roku patronat nad świątynią po długim sporze z trzebnickimi klaryskami objęli jezuici, którzy na przełomie XVII i XVIII wieku dokonali barokizacji wnętrza, kosztem starszego wystroju rzeźbiarskiego. Po sekularyzacji zakonu jezuitów kościół został w latach 1757-1772, za zgodą władz pruskich, zamieniony na magazyn zbożowy. Spowodowało to konieczność gruntownej renowacji, przeprowadzonej w latach 1893-1895. Niestety z jej powodu budynek utracił wiele oryginalnych elementów architektonicznych. Przekuto między innymi portale zachodnie, wyniesiono maswerk ustawiony na chórze organowym, pomalowano wnętrze farbami olejnymi i zniszczono kamieniarkę schodów wiodących do górnej kaplicy Mariackiej.
Architektura
Kościół usytuowano w południowo-wschodnim narożniku miasta, w bliskiej odległości od murów obronnych. Został wzniesiony jako orientowana względem stron świata, trzynawowa i siedmioprzęsłowa okazała bazylika, zbudowana z cegły w wątku gotyckim (korpus nawowy, prezbiterium) na cokole z kamienia łamanego, a także z dokładnie opracowanych kwadr, zasadniczego materiału konstrukcyjnego i dekoracyjnego w fasadzie zachodniej i wieży. Ponadto do utworzenia detalu architektonicznego wykorzystywano miękki piaskowiec. Prezbiterium kościoła nie zostało wyróżnione zewnętrznie z bryły, natomiast po stronie wschodniej środkową część budowli zamknięto pięciobokiem, a nawy boczne trójbocznie. Fasadę zachodnią zdominowała pięciokondygnacyjna wieża o wysokości 103 metrów. Drugiej, północnej wieży przy fasadzie nigdy nie ukończono, doprowadzając ją zaledwie do wysokości dachu naw bocznych. Do naw bocznych dobudowano w XIV i XV wieku zakrystię i tzw. Chór Mieszczański po stronie południowej, od północy bibliotekę i kruchtę oraz sześć kaplic od północy i południa. Kościół ostatecznie uzyskał bardzo duże rozmiary: nawa główna 71 metrów długości, 10 metrów szerokości i 25 metrów wysokości.
Elewacje zewnętrzne kościoła posadowiono na cokole z profilowanym gzymsem, ponadto opięto gzymsem podokiennym i gzymsem koronującym z rzygaczami. Oświetlenie zapewniono wstawionymi pomiędzy uskokowe przypory oknami ostrołucznymi, z których największe, o imponujących wymiarach 18 metrów wysokości i 9 metrów szerokości, znalazło się w pierwszej połowie XVI wieku od zachodu, na osi nawy głównej. Zostało ono wypełnione ośmiodzielnym maswerkiem, dzielonym na dwie symetryczne części grubą, rozwidlającą się laską. Do utworzenia maswerku zastosowano motywy rybich pęcherzy i ostrołuków, z których w dwa wpisano trójliście. Wyróżniono również rozmiarami pięć bardzo wysokich i wąskich okien prezbiterialnego zamknięcia nawy głównej, przeprutych niemal na całej wysokości i podkreślających wraz z sąsiednimi przyporami smukłość proporcji tej części kościoła. Do naw bocznych światło wpadało bezpośrednio jedynie w trzech przęsłach zachodnich od północy, natomiast w pozostałych miejscach poprzez okna kaplic, których większość otwarta została na wnętrze kościoła całą swą szerokością. Nawa główna w ścianach wzdłużnych miała własne duże okna z ostrołucznymi zamknięciami.
Wejście do kościoła umieszczono w czterech portalach zachodnich z około 1421 roku (data wykuta przy postaci św. Wacława w północnym narożniku). Wszystkie one otrzymały ostrołuczne zamknięcia laskowanych ościeży oraz (oprócz portalu południowego) wimpergi z żabkami. Na wspornikach drzwiowych osadzono płaskorzeźbione symbole ewangelistów, a w tympanonie portalu wieżowego scenę ukrzyżowania. Każdy z portali oflankowano wiązkami smukłych kolumienek z liściastymi kapitelami, które stały się oparciem dla rzeźbionych postaci patronów kościoła. Nakryto je okazałymi baldachimami najeżonymi sterczynami, żabkami i kwiatonami. Odmiennie ukształtowany został portal umieszczony w ścianie północnej kościoła. Otrzymał on ostrołuczną i profilowaną formę, w górnej części wypełnioną maswerkiem o potrójnym trójliściu, który wsparto na figuralnych, bardzo drobnych konsolach. Co ciekawe, ich tematyka była satyryczna, prawdopodobnie odnosząca się do Arystotelesa i Filis oraz Samsona i Dalili.
Południowa wieża przy fasadzie utworzona została na rzucie czworoboku o wysokości sześciu kondygnacji, nad którymi nadbudowano partię ośmioboczną. Poszczególne kondygnacje rozdzieliły gzymsy kordonowe, ale silniejszy akcent wertykalny wprowadziły wysokie uskokowe przypory, pomiędzy którymi przepruto duże ostrołuczne okna. Dodatkowo od południa z jedną z przypór zespolono wieloboczną wieżyczkę mieszczącą spiralną klatkę schodową. Na ostatniej kondygnacji wieży umieszczono przedstawienia figuralne o nieco większej niż naturalna wysokości. Umocowano tam po rogach kolumienki, na których ustawiono postaci świętych, wykute w kamieniu tylko od strony frontalnej i bocznej. Ich plecy natomiast wybrano, by zmniejszyć ciężar. Jako że figury znajdowały się na znacznej wysokości, uniemożliwiającej dojrzenie szczegółów, to opracowano je powierzchownie, z zaburzeniami proporcji ciała (zbyt duże głowy, za krótkie ramiona).
Pod prezbiterium w trakcie prac z XIV wieku umieszczono dwunastoboczną kryptę przypominającą kaplicę. Do jej budowy wykorzystano naturalny spadek terenu ku dolinie rzeki, ale i tak spowodowała ona wyraźne wyniesienie prezbiterium i głównego ołtarza nad poziom kościoła i ich doskonałą widoczność z najdalszych miejsc wnętrza. Jej sklepienie gwiaździste wsparto na okrągłym filarze, w którym koncentrycznie zbierały się wszystkie żebra. Drugie końce żeber osadzono na przyściennych konsolach o kształcie wykonanych z piaskowca masek. Część dwunastoboczna krypty została połączona z pomieszczeniem ośmiobocznym, które pełniło rolę przedsionka dostępnego z zewnątrz. Żebra przedsionka zbiegały się koncentrycznie do środkowego zwornika, a drugimi końcami spływały i wtapiały się w ściany. Jako że krypta została częściowo wgłębiona w ziemię, światło do niej dochodziło jedynie poprzez ostrołuczne okna, w przedsionku dwudzielne i z maswerkami, we właściwej krypcie nieco uproszczone, osadzone w głębokich glifach.
W czasie gotyckiej rozbudowy, w drugiej ćwierci XIV wieku, do południowej ściany nawy bocznej, pomiędzy jej przyporami dobudowane zostały kaplice Sachenkirchów i rodziny Lewe (przy piątym i siódmym przęśle od zachodu). W kolejnej fazie, pod koniec XIV stulecia pomiędzy nimi wzniesiono dwukondygnacyjną kaplicę Mariacką, którą otwarto do wnętrza dwoma ostrołukowymi arkadami na dolnej kondygnacji i szeroką arkadą u góry. Pomiędzy 1450 a 1468 część dolna kaplicy przykryta została czteroprzęsłowym sklepieniem krzyżowo-żebrowym i trójdzielnym przeskokowym, opartym na przyściennych wspornikach i jednym centralnie ustawionym, ośmiobocznym słupie z profilowaną bazą. Nie otrzymał on głowicy, natomiast strefę kapitelową utworzono profilowaną wąską płytą, w którą wtopiono powłoki sklepienne. Konsekwencją zmiany sklepienia dolnej kaplicy Mariackiej było powstanie nowego poziomu użytkowego w kaplicy górnej. Powiększono go dobudowując na północy wchodzącą w przestrzeń południowej nawy bocznej emporę z kamienną, ażurową balustradą zwieńczoną szerokim parapetem w formie gzymsu. Powstał w ten sposób tzw. Chór Mieszczański, któremu nadano wyjątkowo bogatą formę późnogotycką. Empora wsparta została na czterech arkadach, osadzonych na smukłych profilowanych filarach wzbogaconych kolumienkami ze sterczynami i tarczą herbową. Łęki arkad zwieńczono wimpergą o formie tzw. oślego grzbietu oraz ozdobiono żabkami i bogatym kwiatonem. Naroża empory wzbogacone zostały niszami z baldachimem, pod którym ustawione były niegdyś rzeźby. Dwie środkowe arkady empory chóru prowadziły do dwóch wspomnianych powyżej arkad kaplicy dolnej i zostały przykryte sklepieniem sieciowym z bogatą dekoracją przypominającą wyschnięte liście dębu, zaś dwie narożne arkady pomieściły klatki schodowe z ozdobną balustradą i stropami o bogatej dekoracji maswerkowej.
Nawa główna po pożarze została w 1535 roku zwieńczona sklepieniem sieciowym, osadzonym niżej niż pierwotne sklepienia, co mogło być wyrazem panujących w późnym okresie średniowiecza tendencji do odejścia od rozwiązań bazylikowych na rzecz zunifikowanych i przestronnych halowych. Z tego też powodu w nowym sklepieniu nie zastosowano żeber jarzmowych, które podkreślałyby podział na przęsła. Na nawy boczne nawa główna została otwarta ostrołucznymi, profilowanymi arkadami, osadzonymi na filarach o prostokątnych rzutach, profilowanych narożnikach i niskich cokołach z profilowanymi bazami. Od strony naw na filary nałożono lizeny. Północna i południowa nawa przykryte zostały sklepieniami krzyżowymi z żebrami spiętymi kolistymi zwornikami i osadzonymi na ostrosłupowych i figuralnych wspornikach. Wsporniki te zostały ozdobione drobnofiguralnymi rzeźbami, pośród których znalazły się między innymi Adam i Ewa, św. Jerzy zabijający smoka, poskromiciel lwa, Jonasz i wieloryb, wygnanie z raju oraz herby miejscowych rodów. Pomiędzy przęsłami drugim i trzecim od wschodu zastosowano półośmioboczne gurty. Sklepienia aneksów otrzymały formy krzyżowe, trójpodporowe, gwiaździste i o wzbogaconym układzie żeber (kaplica Kramarzy).
Stan obecny
Kościół pomimo barokowych przekształceń wnętrza i nieudanej renowacji z końca XIX wieku, jest dziś wspaniałym przykładem gotyckiej architektury, połączeniem monumentalnego rozmachu i architektonicznego przepychu. Warta uwagi jest XIV-wieczna, wyszukana konstrukcyjnie krypta, bardzo rzadko spotykana w kościołach parafialnych, także sklepienia naw z bogactwem plastycznych detali i sklepienia bocznych aneksów, włącznie z okazałym Chórem Mieszczańskim, zwróconym arkadami w stronę nawy południowej. Niestety najbardziej efektowny zespół detalu architektonicznego, cztery portale zachodnie, został w całości przekuty w XIX wieku. Wśród ocalałych elementów średniowiecznego wyposażenia najcenniejszy jest gotycki poliptyk z 1492 roku wykonany przez uczniów Wita Stwosza. Ponadto obejrzeć można sakramentarium oraz drewnianą pietę z końca XV wieku. W ogrodzie parafialnym znajdują się natomiast późnogotyckie rzygacze i figury z wieży, zdjęte w trakcie renowacji z XIX wieku, oraz oryginalna gotycka balustrada chóru organowego, którą w XVI wieku zastąpiono obecną.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Hanulanka D., Świdnica, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Smirnowa L., Wojciechowska G., Zgraja A., Badania architektoniczne kaplicy Mariackiej w świdnickiej katedrze [w:] Dziedzictwo architektoniczne. Badania oraz adaptacje budowli sakralnych i obronnych, red. E.Łużyniecka, Wrocław 2019.