Historia
Kaplica św. Barbary powstała jako jedna z kilku świdnickich niewielkich budowli sakralnych, usytuowanych przy miejskich murach obronnych. Już w pierwszej połowie XIV wieku powstała kaplica św. Piotra, leżąca przy bramie o tej samej nazwie. Po 1352 roku w przekazach pisemnych wspominane były kolejne kaplice, w tym kaplica św. Barbary przy bramie Strzegomskiej, odnotowana między innymi w 1399 roku. W 1491 roku miały być prowadzone prace budowlane przy kaplicy św. Piotra, w 1493 roku przy kaplicy św. Anny, a w 1503 roku przy kaplicy św. Wolfganga. Według późniejszej tradycji w 1500 roku miało zostać usuniętych kilka małych budowli sakralnych przed miastem i wniesionych kilka późnogotyckich kaplic przy każdej z bram miejskich, poświęconych św. Wawrzyńcowi, św. Małgorzacie, św. Janowi, św. Annie i św. Barbarze. Prace te związane były z rozbudową miejskich fortyfikacji i nawiązywały do dużej popularności na późnośredniowiecznym Śląsku budowli w typie kaplicy przybramnej (podobne budowle sakralne powstały między innymi w Strzegomiu, Nysie, Lwówku, czy Jeleniej Górze).
Późnogotycka kaplica św. Barbary ufundowana została około 1501 roku przez mieszczanina świdnickiego Hansa Sachenkircha i jego żonę Veronikę Ebersdorf oraz patrycjusza Wenzela Thommendorfa. Prace budowlane były w toku w 1503 roku (data na centralnym zworniku sklepiennym), natomiast zakończono je około dziesięciu lat później, bowiem data 1513 miała się pierwotnie znajdować na fasadzie w pobliżu płaskorzeźbionych figur. Jako że już w 1501 roku konsekrowano w kaplicy ołtarz, jej wschodnia, prezbiterialna część musiała zostać ukończona szybko po fundacji budynku. Prace z kolejnych dwóch lata musiały się wiązać z założeniem sklepień nad prezbiterium. Dość długi etap końcowy, być może poprzedzony przerwą, mógł się wiązać z ukończeniem nawy kaplicy, dopełnianiem wystroju wnętrza i uzupełnianiem wyposażenia.
W okresie wczesnonowożytnym kaplica popadła w zaniedbanie, spotęgowane silną wichurą z 1599 roku, podczas której zawaleniu ulec miała ściana szczytowa świątyni. Kolejne szkody wyrządzono podczas wojny trzydziestoletniej. Po jej zakończeniu naprawy zainicjował starosta Otton Nostitz, ale w 1699 roku konieczny był gruntowny remont, po którym w 1741 roku Prusacy przekształcili kaplicę w ewangelicki kościół garnizonowy. Zniszczenia z okresu wojny siedmioletniej naprawiono w trakcie remontu z 1764 roku. Pomimo tego w 1818 roku kaplica utraciła funkcję sakralną i została przeznaczona na zbrojownię i magazyn. W efekcie jej wnętrze podzielono na kondygnacje oparte na drewnianych słupach, co doprowadziło do uszkodzenia części detalu architektonicznego i zamurowania niektórych okien. W latach 1980-1986 prowadzono prace remontowe, ale niestety nie przywrócono oryginalnego układu przestrzennego wnętrza, pomimo odkrycia na elewacjach późnogotyckich polichromii.
Architektura
Kaplica św. Barbary zbudowana została w zachodniej części miasta, po północno-wschodniej stronie nieodległego zamku książęcego. Znajdowała się w obrębie fortyfikacji miejskich, a dokładnie pomiędzy drugą i trzecią linią murów obronnych, gdzie wypełniała prawie całą szerokość zewnętrznego parchamu. Usytuowanie takie wpłynęło na brak typowego zorientowania budowli z prezbiterium skierowanym na wschód. Fasada wejściowa kaplicy znajdowała się po stronie południowej, natomiast zamknięcie prezbiterialne na północy. Od zachodu z kaplicą stykała się późnogotycka basteja. Wejście wiodło od strony przedbramia bramy Strzegomskiej, której najstarsza część z flankującą wjazd wieżą znajdowała się na wschód od kaplicy.
Kaplica wzniesiona została z cegły, jako budowla salowa, złożona z czterech przęseł prostokątnych i wielobocznego zamknięcia o formie pięciu boków ośmioboku. Dodatkowo po stronie wschodniej umieszczono czworoboczną, lekko trapezowatą w planie zakrystię, zlicowaną z południową fasadą korpusu kaplicy i wyposażoną w pomieszczenie na piętrze. Od strony zewnętrznej część prezbiterialna kaplicy nie została wyodrębniona architektonicznie, jedynie zaakcentowana wspomnianą wieloboczną apsydą. Za wyjątkiem południowej fasady wszystkie wolne elewacje opięto ośmioma uskokowymi przyporami (dodatkowa konsola podparła także zakrystię). Równo pomiędzy przyporami przepruto wysokie, ostrołucznie zamknięte okna, oparte parapetami na otaczającym budynek gzymsie kapnikowym. Poniżej poprowadzono jeszcze wzdłuż ścian kamienny gzyms cokołowy. Po stronie południowej utworzono portal wejściowy, profilowany dwoma półwałkami i środkową wklęską, flankowany dwoma reliefowymi, osadzonymi w półkolistych niszach postaciami świętych: św. Katarzyny i św. Barbary.
We wnętrzu kaplicy, wieloboczne zamknięcie północne oddzielono od nawy na południu arkadą tęczy w formie kamiennego pasa gurtowego o ściętych, jednowklęskowych narożnikach. Kaplicę przykryto sklepieniem z siecią żeber, w części prezbiterialnej opierających się na kamiennych konsolach. W nawie sklepienie bardziej związano ze strukturą architektoniczną budynku, gdyż żebra opuszczono na kamienne, sięgające posadzki i wsparte na cokołach służki. W obu częściach nieco różniły się także żebra, zarówno w nawie i prezbiterium dwuwklęskowe, ale w prezbiterium dodatkowo z fazowaniem u nasady. Te ostatnie nieco powyżej połowy wysokości przerwane zostały kamiennymi konsolami z podstawami na rzeźby i baldachimami zawieszonymi nad nimi. W miejscach przecięć żeber zastosowano zworniki w postaci tarcz i plastycznie opracowanych liści. Wnętrze zakrystii nakryto jednoprzęsłowym sklepieniem gwiaździstym.
System sklepienny kaplicy św. Barbary był nietypowy dla okresu późnego średniowiecza. Baldachimowa konstrukcja z sięgającymi posadzki służkami dominowała w okresie klasycznego gotyku i została na Śląsku zarzucona już w XIV wieku. Odległym czasowo wzorcem dla świdnickiej budowli mogła być kaplica św. Jadwigi i raciborska kaplica zamkowa św. Tomasza, ale tylko odnośnie ogólnego schematu konstrukcyjnego. Sieciowe sklepienie ze służkami przerwanymi figurami było rozwiązaniem unikalnym, zwłaszcza w środowisku mieszczańskim. Nawiązywało bardziej do architektury dworskiej, tym bardziej, że pola sklepienne pierwotnie pokryte były roślinnymi polichromiami. Nie bez znaczenia dla tak oryginalnych rozwiązań mogło mieć usytuowanie kaplicy w pobliżu zamku i chęć odwoływania się świdniczan do książęcych przywilejów, zwłaszcza w obliczu częstych na przełomie XV i XV wieku konfliktów ekonomicznych mieszczan ze szlachtą.
Stan obecny
Kaplica zachowała do czasów współczesnych pierwotną bryłę z początku XVI wieku i nadal sąsiaduje z basteją. Nie uniknęła jednak nowożytnych przekształceń i zniszczeń, na skutek których gotycki portal wejściowy jest dziś ścięty w górnej części, a duże okno zachodnie zamurowane, z przebitym późniejszym otworem. W środku kaplica podzielona jest obecnie na dwie kondygnacje, z czego dolna dodatkowo podzielona jest na kilka małych pomieszczeń. Całkowicie zaburza to wygląd wnętrza. Między innymi częściowo zachowane figury na służkach znajdują się na wysokości kolan zwiedzających, a sklepienie jest niewidoczne z dolnej konsygnacji.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich, tom IV Śląsk, red. R.Czaja, M.Młynarska-Kaletynowa, R.Eysmontt, M.Goliński, zeszyt 5 Świdnica, Wrocław 2008.
Czechowicz B., Późnogotycka kaplica św. Barbary w Świdnicy [w:] Dziedzictwo architektoniczne. W kręgu świata przyrodniczego i budowli miejskich, red. E. Łużyniecka, Wrocław 2019.
Hanulanka D., Świdnica, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975.
Kotełko S., Świdnica w średniowieczu (od początków miasta do r. 1526), „Rocznik Świdnicki”, 18/1992.