Strzelno – rotunda św Prokopa

Historia

   Kościół św. Prokopa powstał w XII lub na przełomie XII i XIII wieku. Prawdopodobnie był kaplicą fundatora w obrębie klasztoru pozostającego pod jego patronatem. Na przełomie XV i XVI wieku przebudowano górną część wieży, dodając do niej ceglaną skarpę od zachodu. W późniejszym okresie kościół został obudowany skrzydłem klasztoru, pełniąc rolę furty klasztornej i refektarza. Do 1779 roku funkcjonował pod wezwaniem św. Krzyża.
   W 1812 roku wnętrze kościoła zostało przekształcone w magazyn. Zburzono wówczas dwie absydy północne i nadbudowano wieżę o czworoboczną kondygnację. W 1892 roku wyburzono skrzydło klasztorne i rozpoczęto prace konserwatorskie kościoła, rekonstruując dwie zburzone wcześniej absydy. W czasie II wojny światowej obiekt ponownie przekształcono w magazyn. W 1945 roku kościół został uszkodzony w wyniku eksplozji podłożonych przez Niemców ładunków wybuchowych. Zniszczeniu uległo sklepienie kopułowe oraz górne partie wieży. Prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1948-1952, przywracając pierwotny, romański charakter kościoła.

Architektura

   Pierwotny kościół składał się z rotundowej (kolistej) nawy z przylegającym do niej prezbiterium na planie kwadratu, przeciwległej wieży oraz dwóch apsyd od strony północnej. Wymurowany został z ciosów granitowych z elementami konstrukcyjno-dekoracyjnymi z piaskowca. Fragmenty pochodzące z przebudowy gotyckiej, mianowicie szczyt wschodni, korona murów i wyższe partie wieży, murowane są z cegły. Nawę przykryto ciekawym sklepieniem – kopułą na czterech krzyżujących się gurtach ze skrzyżowaniem nie wypadającym na geometrycznym środku.
   Wnętrze wieży podzielono na kondygnacje belkowymi stropami, pomiędzy którymi umieszczono strome schody. W przyziemiu nawa łączy się z wieżą sklepionym korytarzem o długości prawie 3 metrów. Ta znaczna odległość wynika z faktu, iż wieża i nawa stanowią dwie oddzielnie stojące bryły. Prawdopodobnie pierwotnie piętro wieży nie miało połączenia z nawą, zapewne nie istniała także empora, choć wnęka w grubości murów wieży na poziomie piętra może sugerować istnienie tam kaplicy-empory. W górnej kondygnacji wieży uwagę zwraca portal drzwiowy na wysokości 9 metrów.

Stan obecny

   Z oryginalnego wyposażenia zachowało się niewiele elementów, m.in. kamienna kropielnica z XII wieku. Oryginalny tympanon nad portalem głównym do nawy został zniszczony w 1945 roku, na jego miejscu znajduje się obecnie kopia wykonana na podstawie zachowanego odlewu z oryginału. Był to tympanon fundacyjny z Chrystusem i mężczyzną prezentującym model kościoła. Biforium znajdujące się na emporze oraz sama empora również są dość dowolną rekonstrukcją.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.