Strzelce Krajeńskie – miejskie mury obronne

Historia

   Strzelce Krajeńskie (Friedeberg) zostały obwarowane kamiennymi murami obronnymi po lokacji miasta, pod koniec XIII wieku. Potwierdzeniem tego faktu jest wzmianka z 1290 roku dotycząca fundacji na rzecz zakonu augustianów eremitów domu klasztornego w sąsiedztwie murów miejskich. W okresie późnego średniowiecza rozbudowano bramy, powiększając je o szyje i bramy przednie, a co najmniej jedną z baszt po stronie zachodniej nadbudowano i zamieniono na więzienie, a następnie na magazyn prochu.
   W 1433 roku pod miastem stanęły wojska husyckie Jana Czapka wspierane przez oddział wojsk polskich dowodzony przez Piotra Szafrańca. Strzelce zostały opuszczone przez załogę wojsk zaciężnych i zdane były na własne siły. Najeźdźcy zaproponowali najpierw rozejm, jednak korzystając z osłabienia czujności obrońców wykonali podkop pod murami i zdobyli miasto, które następnie zostało splądrowane i spalone.
   Kolejne zniszczenia przyniosły działania wojny trzydziestoletniej. Obok budynków użyteczności publicznej, zabudowy mieszkalnej i gospodarczej ucierpiały wówczas także bramy miejskie i mury obronne. W 1697 roku opisano między innymi trzynaście zniszczonych basztach wykuszowych. Zniszczenia wojny trzydziestoletniej oraz pożarów, jakie nawiedzały miasto, widoczne są na rysunku Daniela Petzolda.
   W XVIII wieku wobec postępującej dewastacji oraz nieprzydatności do celów militarnych, przystąpiono do częściowej niwelacji fortyfikacji, rozplantowano wały i zasypano fosy przeznaczone na ogrody, a część baszt rozebrano. Rozbiórkę murów i baszt kontynuowano w XIX wieku. Po II wojnie światowej wyburzono fragment obwarowań po wschodniej stronie oraz zlikwidowano budynki mieszkalne i gospodarcze dostawione do murów.

Architektura

   Obwód obwarowań założony był na rzucie zbliżonym do koła i miał około 1700 metrów długości. Mury wzniesiono z nieobrobionych i łamanych kamieni polnych, które układano warstwami grubości 60-120 cm, wyrównywano okrzeskami kamiennymi i spajano zaprawą wapienną z domieszką krwi zwierzęcej, a niekiedy padliny. U podstawy mury mają około 1,6 metra grubości. Najwyższy zachowany odcinek ma 8,5 metra wysokości, pierwotnie zapewne dochodziły do 9-10 metrów. W ich górnej partii, po wewnętrznej stronie znajdowały się drewniane ganki umożliwiające przemieszczanie się obrońców i rażenie atakujących przez otwory strzelnicze. Równolegle do obwarowań przebiegała ulica podmurna, ułatwiająca przemieszczanie w obliczu zagrożenia.
   Mur obronny wzmocniony był trzydziestoma sześcioma bądź trzydziestoma siedmioma czworobocznymi basztami wykuszowymi, otwartymi od strony miasta. Odległości między nimi wynosiły od 27 do 56 metrów, czyli były to odcinki nie większe niż podwójna odległość skutecznego strzału z kuszy. Pierwotnie posiadały jedną lub kilka kondygnacji nadziemnych wykorzystywanych do rażenia poprzez otwory strzelnicze na wprost lub z boku, z komunikacją wewnętrzną za pomocą murowanej klatki schodowej, prowadzącej na drugą kondygnację i dalej za pomocą drewnianych drabin. W ostatniej kondygnacji baszty musiały być skomunikowane z gankiem umieszczonym na murze obronnym. W górnych kondygnacjach baszt umieszczono wąskie, rozglifione od wewnątrz otwory strzelnicze. Otwory te sytuowano po jednym i rzadziej po dwa na dłuższych bokach, a także po jednym na krótkich bokach. Być może pierwotnie baszty były nakryte drewnianymi hurdycjami. W części baszt w późniejszym okresie pojawiło się zadaszenie w formie wysokiego dachu namiotowego lub dwuspadowego. W Strzelcach znajdowały się ponadto bartyzany, zlokalizowane po stronie wschodniej, nadwieszone na koronie murów.
   W drugiej połowie XIV i w XV wieku część baszt wykuszowych została nadbudowana i zamknięta od wewnętrznej, miejskiej strony, służąc celom militarnym, penitencjarnym, magazynowym lub mieszkalnym. Przykładem takim jest Baszta Więzienna (Prochowa). Założona jest na planie czworobocznym, zbliżonym do kwadratu, w dolnej partii posiada formę prostopadłościenną, przechodząc powyżej w formę spłaszczonego walca. W zwieńczeniu znajduje się stożkowy, ceramiczny hełm oraz platforma obserwacyjna. W elewacji północnej umieszczono dekorację złożoną z odcinkowo zamkniętych blend w układzie triforialnym. Wnętrze podzielone zostało na trzy kondygnacje skomunikowane niegdyś drewnianymi schodami. W okresie nowożytnym mieściło się tutaj więzienie, a zarazem magazyn prochu.
   Do miasta prowadziła brama Młyńska (zwana także Drezdenecką) po stronie wschodniej oraz Gorzowska (Brzozowska) od zachodu. Bramy posiadały pierwotnie formę prostopadłościanów i nakryte były dwuspadowym dachem lub otwartym tarasem. W późniejszym etapie były nadbudowane o część szczytową powstałą poprzez nadbudowę pionową z dekoracyjnymi szczytami i zamknięciem dachem dwuspadowym. Od strony zewnętrznej umieszczano otwarty ganek. W pierwszej kondygnacji bramy mieścił się sklepiony lub przykryty stropem belkowym przejazd, w wyższych znajdowały się pomieszczenia straży. Komunikację między poszczególnymi kondygnacjami zapewniały ceglane lub drewniane klatki schodowe oraz drabiny. W późnym średniowieczu bramy rozbudowano o przedbramia.
   Dodatkowe zabezpieczenie spełniały obwałowania oraz podwójna fosa wypełniona wodami jeziora Górnego i Dolnego. Zadaniem ich było utrudnienie oblegającym dostępu do murów. Być może były one dodatkowo wzmocnione drewnianą palisadą. Ziemia wybierana podczas budowy fosy służyła zarazem do wznoszenia obwałowań wzdłuż brzegów. Niestety, brak jest danych dotyczących szerokości i głębokości koryt fosy. Prawdopodobnie miały one do 10 metrów szerokości i musiały być na tyle głębokie, by nie dochodziło do ich zamulenia oraz zarastania.

Stan obecny

   Pierścień murów zachował się do dzisiaj niemal w całości, jednak są one w wielu miejscach obniżone w stosunku do pierwotnej wysokości. Zachowały się prawie wszystkie baszty wykuszowe. Najcenniejszym elementem jest Brama Młyńska oraz Baszta Więzienna.

pokaż Bramę Młyńską na mapie

pokaż Basztę Więzienną na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Lukas E, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.

Strona internetowa lwkz.pl, Strzelce Krajeńskie – średniowieczne fortyfikacje.