Strzelce Krajeńskie – kościół Mariacki

Historia

   Budowę kościoła Mariackiego rozpoczęto pod koniec XIII wieku, prawdopodobnie w latach 80-tych lub 90-tych. Po spaleniu przez husytów w 1433 roku, przystąpiono do jego odbudowy i przebudowy z bazyliki na budowlę pseudo-bazylikową. Kolejna przebudowa i regotyzacja miała miejsce w latach 1855-1860. Wprowadzono wówczas do wnętrza świątyni empory, otynkowano ściany i filary, dobudowano kruchty, przekształcono okna naw bocznych oraz ufundowano nowe wyposażenie. W 1945 roku kościół został wypalony, a wystrój wnętrza zniszczony bądź rozproszony. Świątynia po zniszczeniach wojennych została odbudowana w latach 1958-1973, przy czym w ich wyniku w bryle zewnętrznej kościoła zachowano kształt bazyliki, natomiast wnętrze pseudobazylikowe.

Architektura

   Świątynia wybudowana została z cegły wiązanej zaprawą wapienną i częściowo z granitowych, starannie obrobionych kwadr, na północ od rynku miasta lokacyjnego. Budowlę zorientowano względem stron świata, przez co usytuowana jest ukośnie do siatki ulic. Została wzniesiona na planie prostokąta z czworoboczną wieżą po stronie zachodniej i zakrystią z emporą na piętrze wstawioną po stronie północno – wschodniej w obręb prostokątnego narysu. Korpus kościoła otrzymał trzy nawy po sześć przęseł, bez wyodrębnionego z bryły zewnętrznej prezbiterium (zostało ono jedynie lekko zasugerowane przez wysunięcie środkowej części elewacji wschodniej). Zewnętrzne, boczne elewacje korpusu nie zostały rozczłonkowane przyporami, ozdobiono je natomiast zdwojonymi ostrołukowymi (na południu) i trójlistnymi (na północy) blendami. Piramidalnie ustawionymi blendami udekorowano również szczyt wschodni z kulminacją w postaci blendy krzyżowej, flankowanej mniejszymi niszami. W Strzelcach zmodyfikowano tradycyjną formę szczytu blendowego, drążąc w polach blend dodatkowe wnęki. Utworzono w ten sposób trzecią płaszczyznę i uzyskano nowy efekt światłocieni. Wieża kościelna otrzymała cztery kondygnacje o bogatej dekoracji złożonej z ostrołucznych blend.
   Pierwotnie kościół był oryginalną budowlą bazylikową o zewnętrznych ścianach naw bocznych niższych niż arkady międzynawowe, z doświetleniem nawy głównej poprzez okna ponad dachami naw bocznych. Wnętrze początkowo nietypowo nakryto otwartą więźbą dachową (być może wzorem kościoła augustianów w Erfurcie lub kościołów mendykanckich we Włoszech, Nadrenii czy Turyngii). Wskazuje na to okno wschodnie sięgające głęboko w pole szczytu. Rezygnacja ze sklepień pozwoliła wypiętrzyć stosunkowo cienkie ściany nawy głównej, przy zachowaniu zwartego zarysu bryły. Przy znacznej rozpiętości arkad i wydłużonych przęsłach w nawach bocznych uzyskano także znaczną szerokość nawy głównej (około trzy razy szerszą od naw bocznych), której kulminacją było wielkie i smukłe okno w ścianie wschodniej.
   W trakcie przebudowy z XV wieku wprowadzono przestrzeń pseudobazylikową z doświetleniem nawy głównej jedynie poprzez okna naw bocznych.  Powodem tego było wprowadzenie w nawie głównej i nawach bocznych sklepień gwiaździstych. W zakrystii zastosowano sklepienie krzyżowo – żebrowe. Od czasu późnogotyckiej przebudowy kościół nakryty był jednolitym dachem nad wszystkimi nawami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa strzelce.pl, Kościół kolegiacki p.w. Matki Bożej Różańcowej.