Strzegom – bazylika św Piotra i Pawła

Historia

   W 1180 roku Joannici otrzymali Strzegom i w XIII wieku wznieśli w nim mały kościół. Na początku XIV stulecia zakon zdecydował się wznieść nową, wielką świątynię. Do jej powstania, przyczynili się zarówno książęta świdniccy, jak i strzegomscy mieszczanie, finansując budowę. Prace trwały długo, zasadniczy zrąb świątyni powstał do 1390 roku, a ukończenie budowy dopiero w początkach XVI wieku.
   Około 1540 roku kościół został przejęty przez ewangelików, a na początku XVII wieku uległa sekularyzacji komandoria joannicka. W okresie wojny trzydziestoletniej katolicy odzyskali kościół, ale w 1632 roku ewangelicy przejęli świątynię ponownie. Od tej pory użytkowano ją wspólnie. W XVIII wieku kościół nawiedził pożar, spłonął bogaty wystrój wnętrza. Odbudowany, po 1810 roku pełnił funkcję miejskiego kościoła parafialnego. Już w XIX wieku miało miejsce kilka poważniejszych renowacji kościoła włącznie z regotycyzacją.

Architektura

   Kościół jest trójnawową bazyliką z transeptem i wielobocznie zamkniętym prezbiterium. Prezbiterium jest trójprzęsłowe, zaś korpus nawowy tworzy pięć przęseł. Nawy boczne od strony wschodniej są zamknięte trójbocznie. Fasada zachodnia miała być dwuwieżowa, jednak obie wieże nie zostały ukończone. Wyższa wieża północna, osiąga wysokość szczytu dachu nad nawą główną, niższa wieża południowa sięga tylko dachu nad nawą boczną. Na zewnątrz ściany nawy głównej wspierają kamienne łuki oporowe. Szczyty transeptu i fasady zachodniej są ceglane, ozdobione blendami z początku XVI wieku. Charakterystyczna dla gotyckiej architektury śląskiej jest dekoracja szczytu zachodniego, tworzą go blendy w kształcie ślepych, prostokątnych okien. Bogato rzeźbione trzy portale z tympanonami stanowią zbiór rzadkich w Polsce średniowiecznych typów ikonograficznych.
   Wnętrze bazyliki nakrywają sklepienia gwiaździste w kaplicach i na skrzyżowaniu naw, krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych, oraz sieciowe w nawie głównej. Żebra sklepienne spływają na wsporniki, z których niektóre posiadają figuralne formy. Sklepienie bazyliki strzegomskiej powtarza formy przykrycia prezbiterium katedry św. Wita w Pradze, założonego przez wybitnego i wpływowego architekta drugiej połowy XIV wieku – Piotra Parlera. Z najstarszych zabytków ruchomych zachowały się kamienne sedilia w prezbiterium, sakramentarium w kształcie wieży, wykonane przez Wolfganga z Wiednia w pierwszej połowie XV wieku, oraz kamienna późnogotycka chrzcielnica z XVI wieku.

Stan obecny

   Strzegomska bazylika jest jednym z największych osiągnięć śląskiego gotyku. Wybitne walory architektoniczne i rzeźbiarskie świątyni, jej jednolitość przestrzenna i stylistyczna oraz imponujące rozmiary sprawiają, iż jest dziełem o szczególnym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego Śląska i Polski.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Pilch J, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu.