Historia
Osada Struga (niem. Adelsbach) po raz pierwszy odnotowana została w przekazach pisemnych w 1293 roku. Użył jej wówczas w predykacie rycerz Heineman („de Adellungesbach”), przedstawiciel miejscowego rodu, czynny na dworze Henryka V Grubego oraz Konrada von Reichenbach, sołtysa Dzierżoniowa. W kolejnym pokoleniu z pierwszej ćwierci XIV wieku pisali się ze Strugi Konrad, Jan, Henryk i Gunter, prawdopodobnie mający we wsi obronną siedzibę. Od 1321 roku dobra w Strudze znajdowały się w posiadaniu rodziny Schaff. W 1377 roku Ulryk Schaff ufundował w niej kościół, a w 1382 roku zapisał w oprawie swojej żonie folwark, dobra i wieś oraz prawo patronatu tamtejszej świątyni. Ulryk był burgrabią zamku Grodno, dlatego w Strudze zapewne przebywał rzadko.
W 1426 roku Ulryk Schaff sprzedał bliżej nieznane dobra w Strudze niejakiemu Heinke Liebenthalowi, ale związki Schoffów ze Strugą zakończyły się dopiero w 1453 roku, gdy po śmierci Henryka dobra w Strudze przejął Herman Czettritz (Zettritz), zamieszkujący w Strudze już od jakiegoś czasu. W skład jego majątku wchodziła siedziba i folwark („Gesesse und Vorwerk”), które zapisał żonie Barbarze na wypadek swej śmierci. W 1450 roku w Strudze zmarł Ulrich von Czettritz, zapewne mieszkający na stałe w tamtejszym zamku w majątku dolnym. Herman, jeśli zamieszkiwał Strugę, to zapewne na terenie dworu majątku górnego. W drugiej połowie XV wieku spośród Czettritzów rezydujących w Strudze odnotowany został Zygmunt, wzmiankowany w 1470 roku, oraz jego ojciec Ulrich. Syn Zygmunta był paziem Ludwika Jagiellończyka i towarzyszył mu w 1526 roku w bitwie pod Mohaczem. Ród Czettritzów odpowiedzialny był za późnogotycką rozbudowę zamku.
W XVI stuleciu Strugę zamieszkiwały kolejne pokolenia Czettritzów. Pośród nich Abraham, wzmiankowany w 1576 roku, a następnie kolejny Abraham, zmarły w 1598 roku wnuk Georga i Doroty, przyczynili się do pierwszej dużej wczesnonowożytnej przebudowy zamku. Była ona prowadzona etapami od lat 40-tych i następnie w latach 60-tych XVI wieku, z powodu chęci podniesienia reprezentacyjności zabudowań, dostosowania ich do zmieniających się renesansowych gustów i powiększenia przestrzeni mieszkalno – gospodarczej. Prace kontynuowano w XVII wieku, gdy przebudowany zamek opięto masywnymi przyporami. Kolejną dużą modernizację, tym razem w stylistyce barokowej, przeprowadził w latach 30-tych XVIII stulecia Christian von Kluge. Ostatnie większe prace budowlane miały miejsce na początku XX wieku, kiedy to wprowadzono neobarokową artykulację elewacji pałacowych.
Architektura
Zamek wzniesiony został w środkowej części wsi, w płytkiej dolinie po północno – zachodniej stronie małej rzeki Czyżynki, w odległości około 150 metrów od leżącego na północnym – wschodzie kościoła farnego. Początkowo było to proste założenie, składające się z obwodu muru obronnego, obejmującego obszar o wymiarach około 26 x 19 metrów. Jego zewnętrzną strefę obrony stanowiła fosa i ziemny wał. Mur wzniesiony był z kamienia, o grubości od 2 do 2,4 metra, zapewne zwieńczony w koronie chodnikiem straży, który ze względu na znaczną szerokość nie musiałby być poszerzany drewnianym gankiem. Brama znajdowała się tuż przy wschodnim narożniku. Była wąska, z prześwitem zaledwie 1,15 metra, wewnątrz ze sklepionym kolebkowo przejazdem. Ochronę bramny zapewniała flankująca ją niewielką cylindryczna wieżyczka lub przypora o średnicy 2,1 metra, umieszczona we wschodnim narożniku muru obronnego.
Najstarsza murowana budowla mieszkalna tworzyła południowy narożnik zamku. Wzniesiono tam trójkondygnacyjną wieżę mieszkalną o wymiarach 11 x 7,5 metra, której ściany południowo – wschodnia i południowo – zachodnia tworzyły część obwodu obronnego. W jej wnętrzu przyziemie, zagłębione na około 1 metra poniżej poziomu dziedzińca, nakryto kamienną, lekko ostrołuczną kolebką. Wejście z poziomu dziedzińca wiodło przez schodowy korytarzyk, poprowadzony wzdłuż ściany północno – wschodniej. Dostęp na piętro był niezależny i musiał prowadzić z chodnika straży na murze obronnym. O ile przyziemie pełniło rolę chłodnej i ciemnej spiżarni, to piętro mogło już być mieszkalne, gdyż okna wyposażono tam we wnęki z sediliami. Również mieszkalna musiała być kondygnacja trzecia, z wewnętrznymi elewacjami pokrytymi malowidłami ściennymi nawiązującymi do legend arturiańskich. Pozostała zabudowa na dziedzińcu zapewne była konstrukcji szachulcowej i przeznaczona na pomieszczenia gospodarcze.
W XV wieku postanowiono powiększyć przestrzeń mieszkalną zamku, dlatego przy kurtynie południowo – wschodniej wzniesiono trójkondygnacyjny budynek, który wraz ze starszą wieżą mieszkalną utworzył skrzydło o całkowitych wymiarach 26 x 7,5 metra, przy czym nowa część wypełniła całą przestrzeń pomiędzy wieżą a bramą. Obie części różniły się poziomami kondygnacji, bowiem w części dobudowanej do wieży przyziemie dostępne było bezpośrednio z poziomu dziedzińca, a pierwsze piętro podwyższone o około 1 metra w stosunku do wieży. Zapewne w tym samym czasie wzniesiona została także wieżowa, czworoboczna w planie budowla o bokach długości 5 metrów i dwóch kondygnacjach, w całości znajdująca się na zewnątrz muru obronnego przed pierwotną bramą. Brama ta została wówczas zablokowana, natomiast nowy przejazd utworzono bardziej na północ, gdzie mógł być flankowany obustronnie rozglifionymi otworami strzeleckimi z przyziemia nowej budowli. Dawny przejazd bramny stał się wówczas otworem komunikującym przyziemie zewnętrznej wieży z domem zamkowym, a na piętrze tej pierwszej umieszczono komnatę mieszkalną.
Brama z XV wieku utworzona została na poziomie drugiej kondygnacji, w odległości około 5,5 metra od starego wjazdu. Jej ochronę zapewniały solidne wrota, które można było ryglować masywną belką o wymiarach 25 x 29 cm, wpuszczaną do prowadnicy o długości 1,8 metra. Szerokość bramy wynosiła około 1,3 metra. Musiała być dostępna zewnętrzną rampą i prawdopodobnie poprzedzona zwodzonym mostem przerzucanym nad fosą (jak w wieli innych konstrukcjach tego typu, w momencie podniesienia mógł się on chować do prostokątnej wnęki w murze). Prawdopodobnie już w pierwszej połowie XVI wieku przejazd bramny przedłużono, dostawiając od strony fosy czworoboczny budynek bramny.
Stan obecny
Średniowieczny zamek w Strudze na przestrzeni wieków uległ znaczącej przebudowie. Pierwotne mury z XIV i XV wieku ukryte są dziś w południowej i wschodniej części pałacowego, znacznie powiększonego założenia, natomiast gotycki mur obronny w części północnej i zachodniej uległ rozbiórce w trakcie budowy XVI-wiecznych skrzydeł renesansowych. Spośród widocznych z zewnątrz pierwotnych detali architektonicznych zachowały się dwie strzelnice w przyziemiu XV-wiecznej wieżowego budynku północno – wschodniego, obecnie w odtworzonej kolorystyce XVI-wiecznej. We wnętrzu zachowały się sklepienia w przyziemiu wieży mieszkalnej i przyziemiu sąsiedniego budynku z XV wieku, a także relikty gotyckich malowideł ściennych na drugim piętrze wieży mieszkalnej (sceny z legend arturiańskich). Malowidła ze schyłku okresu średniowiecza widoczne są także w pomieszczeniu na piętrze wieżowej budowli (wielobarwne słoneczniki lub owoce granatu).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Boguszewicz A., Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010.
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.